Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Historia e familjes Armani, nga bashkësia territoriale e Pamaliotëve pranë qytetit të Shasit, mishëron fatet e bujarisë së vogël shqiptare në vitet e sundimit të Balshëve të fundit, kur qytetet e territoret e principatës së tyre rrekeshin t’i merrnin Republika e Venedikut, despoti serb Stefan Lazareviç e, në fund, edhe turqit osmanë. Konstatimi i parë që bëhet pas njohjes me dokumentacionin është se, në të njëjtën periudhë kohore, tre nga krerët kryesorë të Pamaliotëve – Dukë Leti, Nikë Armani dhe Pjetër Nika – mbështesnin përkatësisht Balshën III, Republikën e Venedikut dhe despotin serb Stefan Lazareviçin. Ky fakt mbështet të dhënat dokumentare, të cilat i paraqesin Pamaliotët si një bashkësi të pakonsoliduar, e krijuar vonë mbi bazën e mbledhjes në të njëjtin territor të fiseve dhe familjeve të ardhura nga vise të ndryshme. Pas ekzekutimit të Dukë Letit nga venecianët, të cilët e akuzonin atë si mbështetës të Balshës III dhe si shkaktar të kryengritjeve kundër sundimit venecian, si dhe pas vdekjes së Balshës, vojvoda i ri i Pamaliotëve, Nikë Armani, dëshmohet si përkrahës i Republikës kundër despotit serb Stefan Lazareviç. Nika, familja dhe të besuarit e tij u vendosën në zotërimet veneciane, fillimisht në Shkodër, ku dëshmohen si kalorës në shërbim të kont-kapitenit venecian. Pas pushtimit të saj nga turqit osmanë, më 1479, ata u vendosën në Ulqin, ku u bënë pjesë e patriciatit të qytetit. Pushtimi i Ulqinit nga osmanët në vitin 1571 shkaktoi një valë të re migrimi të Armanëve drejt Venecies dhe zotërimeve të saj në Istrie. Burimet e shek. XVI-XVIII evidentojnë pinjollë të Armanëve që vijonin të jetonin në Shkodër, Ulqin e rrethinat e Shasit. Kjo familje ka lënë kujtimin e saj edhe në emrin e lagjes “Rmajë” të organizuar rreth kishës së Shën Kollit. Kjo lagje përmendet në shek. XVII-XVIII me emrin ende të pakontraktuar Armani (Ermani, Ermanji).

Fjalëkyçet

Mountain, community, count-captain, the years 1421, 1479, 1571, voivode, despot, concession, knight, Senate, pronoia, obligation, seizure, patrician, abbot, bishop, emigration. Mal, bashkësi, kont-kapiten, vitet 1421, 1479, 1571, vojvodë, despot, koncesion, kalorës, Senat, pronjë, detyrim, sekuestrim, patric, abat, ipeshkëv, emigrim.

Article Details

How to Cite
Xhufi, Pëllumb. 2026. “ARMANËT E SHASIT (SHEK. XV-XVI)”. Studime Historike 1 (1). https://doi.org/10.61773/5mmgt513.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Xhufi, Pëllumb. 2026. “ARMANËT E SHASIT (SHEK. XV-XVI)”. Studime Historike 1 (1). https://doi.org/10.61773/5mmgt513.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. 1 Një përshkrim të zonës në vitin 1711 e jep ipeshkvi i Shkodrës, Antonio Babbi: Peter Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien 5: Diözese Skutari (Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2021), 290, 315.
  2. 2 M. Šufflay, Historia e shqiptarëve të Veriut. Serbët dhe shqiptarët (Prishtinë: Rilindja, 1968), 31-32.
  3. 3 Po aty, 31; I. Zamputi, Regjistri i kadastrës dhe i koncesioneve për rrethin e Shkodrës, 1416-1417 (Tiranë: Akademia e Shkencave, 1977), 296.
  4. 4 Šufflay, Historia e shqiptarëve të Veriut, 31.
  5. 5 G. Modrić, La Dalmazia Romana. Note e ricordi di viaggio (Roma: L. Roux, 1892), 335.
  6. 6 P. Xhufi, Voskopoja e bota përreth (Tiranë: Dituria, 2025), 218-219. Në Perast ndeshet edhe më 1732 një person i quajtur Nicolò Mamoli: Archivio di Stato di Venezia (më tej: ASVe), Cinque Savi alla Mercanzia. Lettere Consoli: Durazzo, b. 662: 27 tetor 1732.
  7. 7 G. Gelcich, L. Thalloczy, Diplomatarium Relationum Reipublicae Ragusanae cum Regno Hungariae (Budapest: M. Tud. Akadémia, 1887): 11 dhjetor 1403, 148. Atë vit, raguzanët u përpoqën të hynin në tratativa “me shqiptarët e Lusticës” (tractar cum li Albanexi de Lustiza), në mënyrë që me ndihmën e tyre të mbyllnin hyrjen e “anijeve armike” në Gjirin e Kotorrit (po aty, 146). Lustica, me portin e saj Porto Rosa, ishte kepi që, nga ana jugore e Gjirit të Kotorrit, së bashku me kepin e Kanalit (Chelm) në anën veriore të tij, asokohe nën kontrollin e Raguzës, bllokonte hyrjen në atë gji. Në vitin 1420, pasi morën Kotorrin, venecianët ngritën një stacion të dytë ushtarak në vendin e quajtur Scoglio de li Stradiotti, afër Kotorrit, që përfaqësonte mburojën e fundit përpara se anijet apo trupat armike t’i afroheshin qytetit, përkatësisht nga deti ose nga rruga tokësore që i qasej Kotorrit pasi përshkonte krahinën e Zhupës së Gërballit. Ky është pikërisht kufiri që përcaktonte, qysh në shek. X, Perandori bizantin Kostantin Porfyrogeneti, dhe që ndante sllavët tërbunjotë, zaklumë e kanalitë të vendosur në veri të Gjirit të Kotorrit që në shek. VII, nga popullsia autoktone e Dioklesë, në jug të tij (Const. Porphyrogeniti, De administrando imperio, Greek Text: G. Moravcsik, Engl. Translation: R. J. Jenkins (Budapest: Egyetemi Görög Filológiai, 1949), 144, 162; Constantin Jireček, Geschichte der Serben (Gotha: Friedrich Andreas Perthes, 1911), 117-119; B. Ferjančić, “Dolazak hrvata i srba na balkansko poluostrovo,” ZRVI, 35 (1996): 139; Neven Budak, “Die südslawische Ethnogenesen an der östlichen Adriaküste im frühen Mittelalter,” në Typen der Ethnogenese unter besonderer Berücksichtigung der Bayern. Berichte des Symposions der Kommission für Frühmittelalterforschung, 27. bis 30. Oktober 1986, vol. I (Wien: Verlag der Österreichischen Academie der Wissenschaften, 1990), 131 e vijim; M. Eggers, “Das De administrando Imperio des Kaisers Konstantinos VII Porphyrogenetos und die historisch-politische Situation Südosteuropas im 9. und 10. Jahrhundert,” Ostkirchliche Studien nr. 56 (2007): 40; Marin Tadin, “Les Arbanitai des chroniques byzantines, XIe –XIIe s.,” Actes du XVe Congrès International d’Études Byzantines, IV: Histoire (Athènes: [na] 1980), 327-330).
  8. 8 Në rastin e Pamaliotëve, bashkësisë më të madhe dhe më heterogjene, me shtrirje mes Tivarit e Budvës, Senati i Venedikut shprehet qartë në vitin 1435: “Na përkasin neve të gjithë Pastrovikët e Rezevikët, të cilët kanë zbritur nga malet e Cërnagorës, dhe bashkë me Pastrovikët e Rezevikët edhe katundet e Lastuas, si dhe të tjera fshatra, të cilët formojnë bashkësinë e Pastrovikëve” (habere debemus omnes Pastrovichios et Resevichios, qui descenderunt de monte Zarnagore, unde descenderunt omnes Pastrovichii, Resevichii et Catuni de la Stua (Lastua - P. Xh.) et alie ville, que ad suorum Pastrovichiorum se congregant), Giuseppe Valentini, Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV (më tej: AAV), pars II, tomus 15 (München: Rudolf Trofenik, 1972), nr. 3669: 28 maj 1435; Nicolae Jorga, “Notes et extraits pour servir à l’histoire des Croisades au XVe siècle,” Revue de l’Orient Latin, VI (1898): 137.
  9. 9 Giuseppe Valentini, “L’elemento vlah nella zona scutarina nel sec. XV,” në Südosteuropa unter dem Halbmond (München: Trofenik, 1975), 270; Bartl, Albania Sacra, 290, 315.
  10. 10 “Cum occasione novitatis noviter attentate per Ypamaliothi… contra honores et statum nostrum,” Valentini, AAV, tom 6, nr. 1546, f. 42: 5 maj 1410.
  11. 11 Acta et Diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia (më tej: Acta Albaniae), (ed.) L. Thalloczy, C. Jireček, M. Šufflay, vol. II (Vindobonae: Adolf Holzhausen, 1918), nr. 496.
  12. 12 Po aty, 501.
  13. 13 Valentini, AAV, pars I, tom 3, nr. 759; Injac Zamputi, Luan Malltezi (përg.), Dokumente për historinë e Shqipërisë të shek. XV, vëll. I (1400-1405), (Tiranë: Akademia e Shkencave, 1987), nr. 260, f. 336-338.
  14. 14 Nicolae Jorga, Notes et extraits pour servir à l’histoire des Croisades au XV siècle, Ire série (Paris: Ernest Leroux, 1899), 310.
  15. 15 “el venerabel miss. Pater Mathio Boris, zentilhomo di questa terra...per optimi sui comportamenti et di suo progenitori, i qual anno dato el castello de Antivari in man dilla Ill.ma Sig.”, ASVe, Capi Cons. Dieci: Lettere di Rettori e di altre cariche, busta 274: Tivar, 24 qershor 1503; ASVe, Senato Mar, reg. 17, c. 86v: 12 mars 1510.
  16. 16 “miei maggiori quali diedero nelli passati aquisti Dolcegno et Antivari, mie infelici patrie, nel poter di questo Ser.o Dnio”, ASVe, Senato Mar, filza 51: in Pregadi, 10 mars 1572.
  17. 17 “ipsi conduxerunt omnes homines dicte contrate de Proprat ad obedienciam dominationis nostre, qui fuerunt gentes multe”, Valentini, AAV, pars II, tom 5, nr. 1273: 9 gusht 1407.
  18. 18 “quia non remanebunt Balse alii, quam Alexius Juras et Georgius Juras fratres”, G. Valentini, AAV, tom 5, nr. 1274: 9 gusht 1407; Shih për këtë edhe: Pëllumb Xhufi, “Albansko-crnogorska podudaranja u srednjem vijeku,” në Balšići. Zbornik radova sa skupa Balšići Ivanova Korita, 21-22. septembra 2011 (Cetinje-Podgorica: Matica Crnogorska, 2012), 211-242.
  19. 19 Valentini, AAV, pars II, tom 5, nr. 1272: 9 gusht 1407.
  20. 20 “ser Marinus concessit dicto Duchaleto quicquid possidebat usque tunc, et ultra hoc concessit villam de Murichano et villam de Betigaret que omnia debeat tenere quousque fecerit et operatus fuerit ea que sint honoris dominationis nostre”, po aty, nr. 1306: 10 nëntor 1407.
  21. 21 “durante guerra in illis partibus… tenendo ipsum equos decem ad servicia nostra”, po aty.
  22. 22 “captus fuit et ductus ad presentiam Balse, qui fecit sibi abscidi nasum et linguam, et amputari unam manum”, po aty.
  23. 23 “ad reducendum Pamaliotos et illos de Proprat sub honore et obedientia nostri dominii”, po aty, nr. 1300: 25 tetor 1407.
  24. 24 “quidam qui vocatur Duchaleti et est caput de Pamaliotis, moratur in Scutaro”, po aty, nr. 1272: 9 gusht 1407.
  25. 25 “item Ducaleto et sociis, qui secrete tractabant negotia imposita eidem ser Laurentio per nostrum dominium pro factis Balse…e per pan e vin disnari e cene fate a un clamado Duchaleto e suo compagni”, po aty, nr. 1447: 26 korrik 1409, ku paraqet faturën e shpenzimeve ekstra të Dukë Letit gjatë mandatit të tij.
  26. 26 Po aty, nr. 1307: 10 nëntor 1407.
  27. 27 “ut sit promptior et magis dispositus ad reducendum suam societatem ad obedienciam nostram”, po aty, nr. 1272: 9 gusht 1407.
  28. 28 Po aty, nr. 1450: 29 qershor 1409.
  29. 29 “occasione novitatis noviter attentate per Ipamaliothi districtuales nostros in Saboiana contra honores et statum nostrum”, Valentini, AAV, tom 6, nr. 1546: 5 maj 1410.
  30. 30 Po aty, nr. 1527: 15 mars 1410; po aty, nr. 1589: 19 gusht 1410.
  31. 31 “principalis causa rebellationis paesii fuit dubium quod habuerunt proniarii de essendo extracti de suis proniis”, po aty, nr. 1589: 19 gusht 1410.
  32. 32 Po aty, nr. 1571: 15 korrik 1410.
  33. 33 Nëna e kësaj fëmije shkoi deri në Venecie, u paraqit para Senatit “dhe me lot në sy u lut që t’i kthehej djali sepse ai ishte i pafajshëm e nuk ishte e drejtë që ajo foshnjë të dënohej për shkak të fajeve të të atit” (de gratia lacrimabiliter supplicans, quod dictus puerulus filius suus sibi restituatur, considerato quod est innocens nec debet ex culpa patris damnari), po aty, nr. 1571: 15 korrik 1410. Më 22 gusht 1410, Senati urdhëroi që edhe djali tjetër, ai i Dukë Letit, të mos internohej në Kretë, siç propozonte Contareni, por të mbahej në Venecie. Dhe, meqë ishte i vobektë, i pangrënë e i paveshur, “aq sa rrezikonte të vdiste nga të ftohtit dimrin e ardhshëm”, Senati urdhëroi që për mbajtjen e tij të shpenzoheshin 10 dukatë ari: “et est quasi nudus et in yeme ventura est periturus frigore, nisi aliter provideatur de eo…et considerato quod non permittamus ipsum redire domum suam, dentur sibi, seu dispensentur pro eo ducati decem auri in illis rebus que utiliores pro eo videbuntur”. Po aty, nr. 1590: 22 gusht 1410.
  34. 34 “coram advocatoribus nostri comunis et offitio suo comparuit Vlada, relicta Duchaleti cum querella et gravi querimonia exponens contra et adversus virum nobilem Benedictum Contareno…asserens contra Deum, Jus et Justitiam justificari fecisse, et morte vituperabili mori fecisse ipsum Duchaletum tanquam proditorem nostre dominationis, existentem fidelem et legalem servitorem dominii nostri”, po aty, nr. 1636: 14 shkurt 1411. Në fakt, i informuar për abuzimet dhe sjelljet e vrazhda të kont-kapitenit Contareni, si dhe në përpjekje për të qetësuar gjendjen shpërthyese të krijuar në trevën e Shkodrës, edhe për shkak të veprimeve të tij arbitrare, Senati e kishte shkarkuar nga detyra e qeveritarit të Shkodrës qysh para muajit gusht 1410 (po aty, nr. 1589: 19 gusht 1410).
  35. 35 “sicut notum est, Comes et Capitaneus noster Scutari, ser Benedictus Contareno, justificari fecerit quendam Ducaletum rebellem et proditorem nostrum et omnia sua bona confiscari”, po aty, nr. 1601: 29 shtator 1410. Veç fshatrave Muriqan, Betigaret e Bolkia, Dukë Leti kishte përfituar edhe një vresht në kodrat e gjirit Vallenoce, mbi Ulqin, të cilat, pas ekzekutimit të tij, pretendoi t’i rimerrte ish-pronari, Jak Kolani nga Ulqini (Jachi de Colanis de Dulcigno), po aty, nr. 1642: 24 mars 1411.
  36. 36 Valentini, AAV, tom 6, nr. 1601: 29 shtator 1410. Në vitin 1445 njihemi me rastin e një qytetari nga Ulqini, të cilit, vite më parë, Sinjoria i kishte sekuestruar të gjitha pronat, sepse kishte ngritur krye kundër Republikës. Po atë vit, djali i të dëmtuarit, Mateu, pretendonte t’i ktheheshin ato prona, “pasi në kohën kur i ati kishte ngritur krye, ai ishte fëmijë dhe nuk mund të mbante mbi shpinë fajet e tij”. Zgjidhja e çështjes vështirësohej nga fakti se pronat në fjalë i ishin dhënë nga komuna e Ulqinit pamaliotit Nikolla Basani, njeri besnik i venecianëve, i cili po i shfrytëzonte ato prej një kohe shumë të gjatë. Nga ana tjetër, rezultonte që ato prona ishin pjesë e pajës që nëna e Mateut kishte sjellë kur ishte martuar. Kështu, për t’i kënaqur të gjithë dhe për të shmangur probleme të tjera në të ardhmen, Sinjoria vendosi që Mateu të zhdëmtohej me vreshtin e pamaliotit Benko Rosso (Rusi), i cili kishte kaluar në pronësi të komunës së Ulqinit pas vdekjes së Benkos në fjalë dhe të bijve të tij (Valentini, AAV, tom 19, nr. 5106: 8 qershor 1445). Tjetërsimi pa konsensus e testamenti i pajës së gruas, qoftë edhe nga i shoqi apo nga fëmijët e saj, ndalohej në mënyrë të prerë nga statutet e Shkodrës të vitit 1347. Shih: Lucia Nadin, Gli Statuti di Scutari della prima metà del secolo XIV con le addizioni fino al 1469 (Roma: Viella, 2002), cap. 165.
  37. 37 “per maiorem partem eorum fuerit deliberatum reducere ad gratiam, de rebellibus nostris causa predicta, omnes vel partes eorum, non intelligendo tamen de principalibus neque de illis, qui iam forent capti, seu condemnati”, Valentini, AAV, tom 6, nr. 1546: 5 maj 1410.
  38. 38 Po aty, tom 7, nr. 1921-bis.
  39. 39 Po aty, nr. 1951; po aty, tom 8, nr. 2045/87, 2132.
  40. 40 Po aty, tom 8, nr. 2045/87, 90, 91, 93, 94-97: nëntor 1416 - dhjetor 1417.
  41. 41 Po aty, nr. 2021.
  42. 42 Po aty, nr. 2045/38-49 dhe 87-900.
  43. 43 “Pamalioti et alii…multum fuerunt favorabiles ut obtineremus intentionem nostram ad succurrendum civitati nostre Scutari”, Valentini, AAV, tom 17, nr. 2702: 16 mars 1423.
  44. 44 G. Valentini, ndonëse jo fort i bindur, hedh idenë se Armanët ishin me prejardhje vllahe (Valentini, “L’elemento vlah nella zona scutarina,” 271, 274). Por, Armanët bënin pjesë në një bashkësi, atë të Pamaliotëve, që, siç kemi treguar në këtë punim, dokumentet e përcaktojnë rregullisht si “shqiptare”. Vetë Armanët cilësohen si të tillë. Burimet, veç atyre që janë cituar në këtë punim, tregojnë se ata jetonin në një mjedis ekskluzivisht shqiptar dhe se komandonin vetëm luftëtarë shqiptarë (“Zorzi Armani… conducendo con lui molti Albanesi”, ASVe, Senato Mar, filza 80: 19 mars 1582; më 1575, “Andrea Armani Albanese da Schutari” deklaronte se në një rast “sollevai in magior parte essi Albanesi” dhe në një rast tjetër e kishte ndihmuar Republikën “deputandomi Albanesi, quindece in mia compagnia”, ASVe, Senato Mar, filza 64: 22 tetor 1575. Shih edhe: ASVe, Senato Mar, filza 45: 2 korrik 1570, ku përmendet njëfarë Gjergj Armani bashkë me të tjerë persona, shqiptarë e katolikë, ndër të cilët Gjon Shkreli, Simon Kamsi, Mark Dabre, Gjergj Bushati, Lek Gjurko, Marin Mjekërmadhi, Dod Kruta, Gjon Leka, Kol Bardhi etj.). Nga ana tjetër, elementët vlleh në dokumentacionin qoftë perëndimor, grek ose sllav, përcaktohen, si në gjithë Ballkanin, edhe në Shqipëri me termin “Valachi, Βλάχοι, Vlasi”, si në këtë dokument të vitit 1417: “l’è molte case sul terren de Scutari da la banda de sovra la quale se clama do Branci (Dobraç) e Vlach, e queste non paga ducato ne mozo ne obrocho perche non son gente stabelle, anzi son pegorari che va e vien e per questa casion non paga, ma se i semena in li terreni de Scutari i die pagar el diexiemo”. Ky pasazh, i cili i përshkruan vllehtë si “njerëz që nuk paguajnë detyrime, sepse nuk qëndrojnë në një vend, por si barinj dhensh shkojnë e vijnë” nuk përputhet me statusin social të Armanëve. Këta të fundit i përkisnin aristokracisë së tokës, gjithnjë e më shumë të urbanizuar dhe të trajtuar si familje patrice sa në Shkodër, aq edhe në Shas e në Ulqin (Valentini, AAV, tom 8, nr. 2107/65; Oliver Jens Schmitt, Arbëria Venedike, 1392-1479 (Tiranë: K&B, 2007), 205). Mbi familjen Armani, shih: Noel Malcolm, Agjentë Perandorakë. Një familje shqiptare në botën mesdhetare të shek. XVI (Tiranë: Dudaj, 2016), 48-50.
  45. 45 Valentini, AAV, tom 8, nr. 2021; Malcolm, Agjentë Perandorakë, 49.
  46. 46 Malcolm, Agjentë Perandorakë, 49.
  47. 47 Valentini, AAV, tom 8, nr. 2021: 1 qershor 1416.
  48. 48 “committendo in magnum onus et infamiam dominacionis nostre ac in vituperium dedecus et infamiam dicti sui regiminis”, po aty.
  49. 49 Po aty.
  50. 50 Në këtë mënyrë, shumë krerë fshatrash e bashkësish u transformuan në pronjarë. Ky status i ri u siguronte pronjarëve një dinjitet më të lartë, edhe për shkak të detyrave specifike luftarake që ata duhej të kryenin në këmbim të pronjave. Shih: Ivan Božić, “Proniarii et capita,” Zbornik Radova Vizantoloski Institut, VIII/1 (1963): 61, i cili citon: G. Ostrogorsky, Pronija, prilog istoriji feudalizma u Vizantiji i u juznoslovenskim zemljama (Beograd: 1951), 161.
  51. 51 Šufflay, Historia e shqiptarëve të Veriut, 49; David Jacoby, La féodalité en Grèce médiévale. Les Assises de Romanie (Paris: Éd. Mouton et Cie, 1971), 248; Božidar Ferjančić, “Quelques significations du mot stratiote dans les chartes de basse Byzance,” ZRVI 21 (1982): 95-102; Pëllumb Xhufi, Dilemat e Arbërit (Tiranë: Pegi, 2006), 363-367.
  52. 52 “Pamalioti… multum fuerunt favorabiles ut obtineremus intentionem nostram ad succurrendum civitati nostre Scutari”, Valentini, AAV, tom 11, nr. 2702: 16 III 1423; po aty, nr. 2721: “… Pamaliotos, cum quibus fuit ad obtentionem victorie et conflictus dati Sclavis inimicis nostris existentibus contra Scutarum”.
  53. 53 “comparverit Reverendus pater dom. Paulus Episcopus Suacensis, exponens quod pro acquisitione Drivasti et locorum Zente se exercuerit pro nostro dominio reducendo Pamaliotos et multum paysium ad obedientiam”, po aty, tom 18, nr. 4803: 11 prill 1443.
  54. 54 “fuit potissima causa reducendi ad nostram obedientiam Pamaliotos cum quibus fuit ad obtentionem victorie et conflictus dati sclavis inimicis nostris existentibus contra Scutarum”, po aty, tom 11, nr. 2721: 30 prill 1423.
  55. 55 Po aty, tom 11, nr. 2752: 29 qershor 1423.
  56. 56 Po aty, nr. 2702: 16 mars 1423.
  57. 57 “pro illis Pamaliotis et aliis Albanensibus reductis ad obedientiam nostri dominii”, po aty, nr. 2657: 7 janar 1423.
  58. 58 Valentini, AAV, tom 12, nr. 2843: 20 janar 1424; ASVe, Capi del Cons. de Dieci:
  59. Lettere Rettori, b. 278: Ulqin, 17 qershor 1545.
  60. 59 “quod debeant ipsi Pamalioti indui ad expensas nostri comunis, sed capita de melioribus panis quam alii”, Valentini, AAV, tom 12, nr. 2843: 20 janar 1424. Në Europën feudale, sigurimi i veshjes ishte një nga detyrimet kryesore të kryezotit ndaj vasalëve të tij, shih: M. Bloch, La società feudale (Torino: Einaudi, 1976), 85, 177; Pëllumb Xhufi, Skënderbeu, ideja dhe ndërtimi i shtetit (Tiranë: Dituria, 2019), 163.
  61. 60 Valentini, AAV, tom 12, nr. 2868: 24 shkurt 1424.
  62. 61 Po aty, tom 19, nr. 5251.
  63. 62 Malcolm, Agjentë Perandorakë, 49.
  64. 63 Valentini, AAV, tom 12, nr. 2986: 5 korrik 1425.
  65. 64 “cum quondam vir suus se retraxerit ab obedientia nostri dominii vir nobilis ser Franciscus Guoro qui fuit Provisor Dulcigni fecit cuncta sua bona confiscari que ut videtur postea dispensavit inter Pamaliotos propter quam dispensationem dicta paupercula est privata aliquibus suis vineis et yperperis ducentis quinquaginta, quas et que quondam viro suo dedit in dotem , et ulterius privata est quadam dimissoria ducatorum centumquadrtaginta que sibi pervenerunt ex morte matris sue. Pro quibus..supplicavit ut cum dominatio nostra semper fuerit consueta reservare dotes mulierum et nunquam voluerit mulieres portare iniquitatem virorum suorum, dignemur sibi compati cum sit paupercula et vivat miserabiliter et habeat multos filios inter quos duas filias magnas”, po aty.
  66. 65 Po aty, nr. 2850: 3 shkurt 1424.
  67. 66 “et si ipsi expelerentur de paesio habeant domum Petri de Nicho, que est ad plateam apud lobiam”, po aty.
  68. 67 Po aty; I Libri Commemoriali della Republica di Venezia. Regesti, tomo IV (Venezia: Istituto per gli Studi Adriatici, 1896), nr. 128, f. 47-48.
  69. 68 Një muaj përpara nënshkrimit të paqes ndërmjet përfaqësuesve të dogjit të Venedikut dhe të despotit të Serbisë, në korrik 1423, Senati porosiste që në atë paqe të përfshiheshin edhe Pamaliotët e Pastrovikët, të cilëve u ishte premtuar një gjë e tillë (quod in dicta pace teneatur ponere Pamaliotos et Pastrovichios, quibus promissum est de ponendo eos in pace predicta), Valentini, AAV, tom 11, nr. 2781: 13 korrik 1423.
  70. 69 “chel dito Nicha Herman non debia stare, ne habitare apresso a Scutari a cento megia per fina a tanto che per la prefata inclita Sig.ia non seria fato somma soura el dito vaiuvoda Nicha”, po aty, nr. 2805: 12 gusht 1423.
  71. 70 “quod procedatur contra Nicham Armano”, Valentini, AAV, tom 12, nr. 2999: 20 gusht 1425.
  72. 71 Po aty, nr. 2868: 24 shkurt 1424.
  73. 72 “responsum fuit quod per nostrum dominium fuerat processum contra ipsum Nichermar [sic!, për: Nik Arman – P. Xh.], prout nostro dominio apparuit convenire”, po aty, nr. 2990: 17 korrik 1425.
  74. 73 Po aty, nr. 3003: 3 shtator 1425.
  75. 74 “quod concessiones per nos eis facte de territoriis que habent sicut facte sunt solum ad ipsos se extendant ad eos et filios suos legitimos qui post eorum mortem ea habeant cum illis incarico et condicionibus quibus ipsa tenent presentialiter ipsi eorum patres servientibus ipsis fideliter nostro dominio”, po aty, nr. 2990: 17 korrik 1425.
  76. 75 “Cum ad nostram comparverit presentiam fidelis noster Nicha Erman Pamaliotus aggravans se quod in contracambium territoriorum suorum amissorum nundum habuerit nisi unam minimam partem et supplicavit quod dignaremur providere, quod habeat contracambium eius quod restat de territoriis nostris juxta concessiones nostras, vel quod ei concedamus tres equos ad latinam unum pro se unum pro fratre suo et tercium pro eius filio, ut se et familiam suam valeat sustentare”, po aty, nr. 2991: 17 korrik 1425.
  77. 76 “cum nostra dominatio, pro concambio possessionum et bonorum que idem Nicha et sui relinquerunt, quando venerunt ad nostram obedientiam dederit illis stipendium trium equorum ut servirent nostro dominio cum personis suis et equis tribus”, po aty, nr. 3839: 31 maj 1438.
  78. 77 “stipendium dictorum equorum potius pro contracambio sibi datum fuerit et pro fidelibus operibus suis, quam pro alia causa”, Valentini, AAV, tom 16, nr. 3839: 31 maj 1438.
  79. 78 Po aty, tom 12, nr. 3003: 3 shtator 1425.
  80. 79 Po aty, tom 11, nr. 2722: 30 prill 1423.
  81. 80 Po aty, nr. 2722: 30 prill 1423.
  82. 81 “possint dare de territoriis et possessionibus deinde totidem que sint equivalentia illis territoriis aut possessionibus per ipsum ser Franciscum eis datis vel providere ipsis de equis ad Albanensem aut soldo sicut melius facere poterunt”, po aty.
  83. 82 “quod fiat dictis Pamaliotis sicut consulit presens rector Scutari, videlicet quod si continue stabunt extra, et servierint cum tribus equis, sicut hucusque servierunt, habere debeant septem hyperpera pro quolibet in mense, sicut habent illi equites qui stant extra, et si continue stabunt in Scutaro, habeant stipendium quod habent equites, qui stant inter civitatem”, Valentini, AAV, tom 16, nr. 3839, f. 28: 31 maj 1438.
  84. 83 Po aty, nr. 3839: 31 maj 1438.
  85. 84 Po aty, tom 19, nr. 5251: 26 korrik 1446.
  86. 85 Xhufi, Skënderbeu, ideja dhe ndërtimi i shtetit, 172-176.
  87. 86 Shih: Zamputi, Dokumenta për historinë e Shqipërisë, pj. II, 273.
  88. 87 Malcolm, Agjentë Perandorakë, 49.
  89. 88 “Nica Armani asserto Vaivoda de Pamaliotti”, ASVe, Capi del Consiglio de Dieci: Lettere di Rettori e di altre cariche, busta 278: Ulqin, 17 qershor 1545.
  90. 89 “essendo egli di principali della cita, vaivoda et capo di Pamaliotti”, ASVe, Senato Mar, filza 80: 19 mars 1582.
  91. 90 ASVe, Senato Mar, filza 80: 19 mars 1582; Malcolm, Agjentë Perandorakë, 49.
  92. 91 ASVe, Senato Mar, filza 64: 22 tetor 1575.
  93. 92 “credo si debbano esser notissimi quando io nel tempo della prossima passata ghuera, abbandonando ogni sorte di substantia et facultà che avei in Albania et l’abbatia di S. Zorzi qual posedeva et posponendo il pericolo della propria vita, di parenti et fratelli qual povero mio padre ed uno fratello, per questa occasione furno crudelmente da Turchi morti, et uno fratello con una meschina surella, fatti schiavi; fui quello che sollevai in magior parte essi Albanesi, sostentai per alquanto l’insolito in quelli paesi di nemici Turchi, con uccisione di assaissimi di loro per le mie mani et di mei fratelli, sicome del tutto puo Vra. Ser.tà magiormente esser fatta chiara per fede di vostri Cl.mi representanti, ultimamente ridotto da magior moltitudine e forza in Dolcigno con Albanesi 400 et de lì poi à Cataro sempre alli servitii soi”, ASVe, Senato Mar, filza 64: Venecie, 22 tetor 1575.
  94. 93 “fui quello che sollevai in magior parte essi Albanesi, sostentai per alquanto l’insolito in quelli paesi di nemici Turchi, con uccisione di assaissimi di loro per le mie mani et di mei fratelli”, ASVe, Senato Mar, filza 64: Venecie, 22 tetor 1575.
  95. 94 “dove de ordine di Vra Ser esendo io rimesso al Cl.mo Proveditor di Cataro à provedermi per mio sostentamento, mi fù stituitto con tenir uno ragazio di stipendio schudi sei al mese […] in questo tempo ancora fui mandato de ordine del Cl.mo Proveditor Generale, Grimani, alla custodia dell’Isola di Paxo, deputandomi Albanesi quindece in mia compagnia, dove io ben’et honoratamente mi adoperai”, ASVe, Senato Mar, filza 64: Venecie, 22 tetor 1575.
  96. 95 Matteo Mandalà, “Su un catechismo in albanese della seconda metà del ’500,” në Sprache und Kultur der Albaner. Zeitliche und räumliche Dimensionen (Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2015), 429, shën. 32.
  97. 96 Luigi M. Ugolini, “Pagine di storia veneta ai tempi di Scanderbeg e dei suoi successori,” Studi Albanesi III-IV (1933-1934): 15; Pëllumb Xhufi, Nga Paleologët te Muzakajt. Berati dhe Vlora në shek. XII-XV (Tiranë: Botimet 55, 2009), 261-262; ASVe, Dispacci Corfù, busta 30: 20 shkurt 1663 (Mbreti Pasha); ASVe, Senato Mar, reg. 16, fol. 80v (Knjezi Bua); ASVe, Senato Mar, filza 2: 28 qershor 1546 (Sebast Helmi); ASVe, Senato Mar, reg. 16, fol. 43r (Kondostabël Zoica); Valentini, AAV, tom 8, nr. 2107/31 (Vladik Hoti); ASVe, Sen. Mar, reg. 16, fol. 85v (Piro Humoj); Injac Zamputi, Dokumenta të shek. XV për historinë e Shqipërisë, vëll. IV, pjesa I (1479-1499), (Tiranë: Universiteti Tiranës, 1967), nr. 218 (Stefano che regna a Montenegro et Scanderbech terzo fratello). Përveç këtij pinjolli të Gjurash-Cërnojeviçëve të Malit të Zi, emrin Skënderbe e mbante në shek. XVI edhe një trashëgimtar i Dukagjinëve, shih: Giovanni Musachi, “Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi,” në Charles Hopf, Chroniques gréco-romanes inédites ou peu connues (Berlin: Librairie de Widmann, 1873), 284.
  98. 97 ASVe, Senato Mar, filza 80: 19 mars 1582.
  99. 98 “detto mio marito restò schiavo de Turchi nella guerra passata della perdita de Dolcigno, onde essendo rimasta vedova priva della patria et della facultà”, po aty.
  100. 99 “per la gran peste acaduta in quella città l’anno del 1570 […] fù deputato sig. alla sanità nel qual importante maneggio intrepidamente ha ateso giorno e notte facendo nettar la città con manifesto periculo della morte provedendo di continuo al viver di soldati et a reprimer l’audacia de nemici […] et similmente essendo venuto alquante ville alla devotione di Vra Ser fù mandato con 200 soldati alla difesa di quelle […] et molte volte portava delle teste de nemici aquistate nelle continue scaramuzze”, ASVe, Senato Mar, filza 80: 19 mars 1582.
  101. 100 “respose io son mandato in Albania a S. Zorzi in la Bogiana e mia moglie è di casa Armani, ha parenti in Albania e credo che siano trenta anni che hò moglie…[…] I fratelli, il Padre e la madre, et i più congionti di detta mia moglie sino morti, alcuni altri suoi parenti sono passati ad habitar in Istria già tre anni, ma non sò dirvi in che luoco particolarmente. Add.to se hà parenti per via di moglie in altri luochi che in Albania, respose non sò che n’habbia altrove, altro che uno ancora à San Zorzi”, ASVe, Inquisitori di Stato: Dispacci dai Provveditori Generali in Dalmatia ed Albania, busta 274: Zara, 23 nëntor 1624.
  102. 101 Bartl, Albania Sacra, 128.
  103. 102 Po aty, 149.
  104. 103 “Relazione del Vescolato di Scutari data da me Stefano Gaspari, Visitatore d’Albania,” në Hylli i Dritës, viti VII-mars 1931-nr. 3: 156; Bartl, Albania Sacra, 178.
  105. 104 Bartl, Albania Sacra, 183, 194, 202.
  106. 105 ASVe, Inquisitori di Stato: Dispacci dai Provveditori Generali in Dalmatia ed Albania, busta 274: Zara, 23 nëntor 1624.
  107. 106 Matteo Mandalà, “Gli Albanesi in Istria, sec. XV-XVIII,” Shejzat, 1-2 (2020): 49.
  108. 107 Po aty, 56.
  109. 108 “hora è molto conveniente alleviare el stato nostro de tanto grave et insuportabile spexa”, kështu pas Luftës Veneto-Turke të viteve 1499-1503, shih: ASVe, Sen. Mar, reg. 16, c. 22r: 7 tetor 1503. Po kështu, një vendim i Senatit i vitit 1563 thotë: “noi regulassimo […] la nostra militia di strathiotti, riducendo cosi quelli che ci servivano in Dalmatia, come anche nell’Albania”, ASVe, Senato Mar, filza 55: 10 gusht 1573.
  110. 109 Në venecianisht, Barigelo-Bariselo quhej drejtuesi i një bande keqbërësish, Giuseppe Boerio, Dizionario del dialetto veneziano (Venezia: Giovanni Cecchini edit., 1856), 65.
  111. 110 Po aty, 61.
  112. 111 Valentini, “L’elemento vlah nella zona scutarina”, 270, 274; Bartl, Albania Sacra, 60.
  113. 112 Bartl, Albania Sacra, 247.
  114. 113 Po aty, 306.
  115. 114 “I popoli cristiani di Scuttari, com’Ermagni e Tophana, che consistono in case cattoliche 87, anime 783 ne giorni festivi ascoltano la messa in Ermagni in un cimiterio dove ancora sotterrano i loro morti titolato S. Niccolò funditus dirocato”, po aty, 314.