Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Artikulli trajton origjinën, jetën dhe veprën e Karl Gegës në fushën e inxhinierisë, duke u mbështetur në konferenca ndërkombëtare, ekspozita dhe katalogë kushtuar figurës së tij. Pavarësisht se kjo figurë i përket historisë së disa vendeve, artikulli analizon origjinën shqiptare të familjes së tij, emigrimin e dyfishtë në Kotorr dhe më pas në Venecie, karrierën e tij në fushën e inxhinierisë, si dhe kontributin e dhënë në ngritjen e rrjetit hekurudhor të Perandorisë Austriake, veçanërisht në ndërtimin e linjës hekurudhore Vjenë – Trieste dhe të segmentit më të vështirë Glognic – Myrcushlag, pjesë e hekurudhës malore të Semeringut, hekurudha e parë malore në Europë. Kjo ndërmarrje me vlerë kontribuoi në lehtësimin e komunikacionit ndërmjet kryeqytetit dhe portit më të rëndësishëm të kohës, Triestes, si edhe me vendet e tjera të Europës. Ajo ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimin e tregtisë austriake dhe të portit të Triestes, në një kohë kur po përgatitej edhe projekti për hapjen e Kanalit të Suezit.

Fjalëkyçet

Karl Gega, albanian origin, railways, Venice, Vienna, Trieste, Semmering. Karl Gega, origjina shqiptare, hekurudhë, Venecie, Vjenë, Trieste, Semering.

Article Details

How to Cite
Saraçi, Alvin. 2026. “ORIGJINA SHQIPTARE, JETA DHE VEPRA E KARL GEGËS”. Studime Historike 1 (1). https://doi.org/10.61773/3eee0n35.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Saraçi, Alvin. 2026. “ORIGJINA SHQIPTARE, JETA DHE VEPRA E KARL GEGËS”. Studime Historike 1 (1). https://doi.org/10.61773/3eee0n35.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. 1 Erich Kurzel-Runtscheiner, “Carl Ritter von Ghega. Gedenken zum 100. Todestag,” Blätter für Technikgeschichte, 22 Heft, ed. Josef Nagler (Wien: Springer-Verlag, 1960), 88.
  2. 2 Aldo Rampati, Carlo Ghega, il cavalliere delle Alpi (Trieste: Italo Svevo, 2002), 119-120.
  3. 3 Për një bibliografi të fondit të Karl Gegës në Bibliotekën Marciana të Venecies, shih: Carlo Campana, “Trashëgimia e Karl Gegës në Bibliotekën Marciana,” në Karl Gega dhe Semeringu. Një hekurudhë për të ndryshuar historinë (Tiranë: Ombra DVD, 2025), 136-140.
  4. 4 “Nga testamenti i Karl Gegës,” në Karl Gega dhe Semeringu, 179.
  5. 5 Lucia Nadin, “Familja Gega nga Shqipëria në Venecia dhe në Vjenë,” në Karl Gega dhe Semeringu, 38-40, 45.
  6. 6 Venezia, Biblioteca Museo Correr (më tej: BMC), memoria manoscritta di Giovan Battista Ghega, manoscritto (më tej: ms. Cicogna 3418 bis.).
  7. 7 Alvin Saraçi, “Famous Albanians in Venice: Karl Gega, architect of Austro-Hungarian Empire,” në Studia Albanica, 1-2, XLVI (XLII), (Tiranë: Acadèmie des Sciences d’Albanie, Section des Sciences Sociales, 2009), 155-157.
  8. 8 Nadin, “Familja Gega,” 45. Pema e familjes Gega u ekspozua në ekspozitën e Karl Gegës.
  9. 9 Po aty, 48-49.
  10. 10 Rampati, Carlo Ghega, 15; Pjetër Logoreci, “Shqiptari Karl Gega, mjeshtri i ndërtimit të hekurudhës së parë malore në botë,” Shqiptarja, nr. 18, 7 tetor 2012.
  11. 11 Tullio Erber, La colonia Albanese di Borgo Erizzo presso Zara, cenni storici (Dubrovnik: Flori, 1883), 20-27, 30-34.
  12. 12 Michele Santoro, “La marinarezza bocchese. Traffici e pratiche culturali nelle Bocche di Cattaro (secoli XV-XVII),” Stato da Mar 6: Incroci di Sguardi. Lo stato da mar nello sguardo degli altri / gli altri nello sguardo dello Stato da Mar e altri contributi, Atti del 10 Convegno Internazionale Venezia e il suo Stato da mar / Venice and its Stato da mar, Venezia / Venice, 7-8-9 aprile 2022, në Societá Dalmata di Storia Patria, ed. Bruno Crevato Selvaggi – Despina Vlassi (Roma: Societá Dalmata di Storia Patria, 2023), 320-321; Alain Ducellier, “Cattaro punto di convergenza degli emigranti albanesi?,” Città e sistema adriatico alla fine del medioevo, Convegno di Studi, Padova 4-5 aprile 1997, në Atti e Memorie della Società dalmata di Storia Patria, vol. XXVI, me versionin në anglisht (Venezia: Società dalmata di storia patria, 1997), 99-119.
  13. 13 Wolfgang Straub, Karl Gega: biografi, përktheu Sejdi Demiri (Shkup: Tiranë: Prishtinë: Alfa 94, 2013), 21.
  14. 14 Piero Del Negro, “Carlo Ghega,” Dizionario bibliografico degli italiani, vol. 53 (Roma: Istituto della Enciclopedia Italiana “Giovanni Treccani”, 2000), 527.
  15. 15 Camillo Tonini, “Trashëgimia e Karl Gegës në Muzeun Correr: Fati i një fondi të veçantë,” në Karl Gega dhe Semeringu, 124.
  16. 16 Andrea Franco, “Karl Gega: veprat kryesore të tij në provincën e Trevizos në periudhën e sundimit të Habsburgëve,” Karl Gega dhe Semeringu, 71.
  17. 17 Po aty, 74.
  18. 18 Marika Caiola, Karl Ritter von Ghega (Venezia: Instituto universitario di Architettura di Venezia, 2000-2001, tesi di laurea), 9.
  19. 19 Carlo Urbani, “Karl Gega në Institutin e Shkencave, Letërsisë dhe Arteve të Venetos,” në Karl Gega dhe Semeringu, 80.
  20. 20 Inventari i fondit të Karl Gegës në Muzeun Correr të Venecies, Cartella 1, Diplomi, Titoli, Opuscoli di Onorificenze Cavalleresche, Decorazioni, 20 janar 1845.
  21. 21 Rinaldo Paar, “Carl Ritter Ghega – 2018 Surveyor of the year,” Kartografija i geoinformacije vol. XVIII, nr. 32, 64 (December 2019), DOI:10.32909/kg.18.32.5.
  22. 22 Andreas Hollerer, Die Südbahn über den Semmering – Eine Pionierleistung im frühen Eisenbahnwesen Österreich-Ungarns und deren Bedeutung als Initiatorin einer aufstrebenden Fremdenverkehrregion im steirisch-niederösterreichischen Grenzraum im Zeitraum 1842 bis zum Ende der Donaumonarchie (e pabotuar, tezë diplome për master në Art në Institutin e Historisë, (Graz: Karl Franzens-Universität Graz, 2022), 20-21.
  23. 23 Friedel Stratjel, Dieter Friedl, Bernhardsthal und die “Kaiser-Ferdinands-Nordbahn”. Beiträge zur Geschichte von Bernhardsthal und Umgebung (Bernhardsthal: Friedel, Stratjel, 2010-2014), 81-82; Lorenz Valentin Kleinknecht, Allgemeiner Taschen-Atlas der europäischen Eisenbahnene. Kaiser Ferdinand’s Nordbahn Section B. Bruenn bis Wien (Schweinfurt, Kunstverlag, 1845), 14; Hermann Strach, “Geschichte der Eisenbahnen der Oesterreich – Ungarns von den ersten Anfängen bis zum Jahre 1867,” në Geschichte der Eisenbahnen der österreichiche-ungarische Monarchie (Wien, Teschen, Leipzig: Karl Prochaska, 1898), vol. I, 142-143.
  24. 24 Alfred Niel, Carl Ritter von Ghega, Ein Leben für die Eisenbahnen (Wien: Zeitschriftenverlag Ployer & Co, 1977), 12.
  25. 25 Strach, “Geschichte der Eisenbahnen”, 145-147.
  26. 26 Caiola, Karl Ritter Ghega, 18; Stratjel, Friedl, Bernhardsthal und die “Kaiser-Ferdinands-Nordbahn”, 82.
  27. 27 Del Negro, “Carlo Ghega”, 527.
  28. 28 Strach, “Geschichte der Eisenbahnen”, 154-155.
  29. 29 Günter Dinhobl, Die Semmeringerbahn: der Bau der ersten Hochgebirgseisenbahn der Welt (Wien: Köln: Weimar: Böhlau Verlag, 2003), 50.
  30. 30 Strach, “Geschichte der Eisenbahnen”, 232-236; Wilhelm Ritter von Engerth, Gedenkrede bei Enthüllung des Ghega-Monumentes auf dem Semmering am 22 Juli 1869 (Wien: Leopold Sommer, 1869), 6.
  31. 31 Inventari i fondit të Karl Gegës në Muzeun Correr të Venecies, 90.
  32. 32 Strach, “Geschichte der Eisenbahnen”, 238.
  33. 33 Franz Xaver von Neumann-Spallart, Österreichs Maritime Entwicklung und die Hebung von Triest. Eine Volkswirthschaftliche Studie (Stuttgart: Julius Maier, 1882), 17-18; Adolf Beer, Die Österreichische Handelspolitik unter Maria Theresa und Josef II (Wien: Carl Gerold’s sohn, 1898), 5.
  34. 34 Boro Bronza, “The Austrian trade towards the Ottoman Empire and Asia during the 18th Century,” Original Scientific Paper (10 August 2016), (shikuar më 19.02.2026), doi: 10.19090/i.2026.27.139-152, 147.
  35. 35 Beer, Die Österreichische Handelspolitik, 36; Stuart Woolf, “L’Ottocento. 1997-1918. Nota introduttiva,” Storia di Venezia: L’Ottocento e il Novecento, ed. Stuart Woolf, Mario Isnenghi (Roma: Enciclopedia veneziana Giovanni Treccani, 2002), vol. I, 1; Emmanuele Banfi, “Dinamika gjuhësore në zonën e Adriatikut mes shekujve XVIII-XIX: mes diglosish, dygjuhësish dhe synimit të gjuhëve kombëtare,” Shejzat, 1-2, (2020): 187-188.
  36. 36 Max Demeter Peyfuss, “Sina zu Hodos und Kizdia, Georg Simon Freiherr von (1782-1856),” Österreichisches Biographisches Lexicon (më tej: ÖBL) 1815-1950, vol. XII, nr. 57 (2004) https://www.biographien.ac.at/oebl/oebl_S/Sina-Hodos-Kizdia_Georg-Simon_1782_1856.xml (shikuar më 20.09.2025), 289; Dinhobl, Die Semmeringerbahn, 73-74.
  37. 37 Armando Zimolo, “I protagonist: Karl Ludwig von Bruck tra passato e futuro,” në Dalle Alpi all’Adriatico in ferrovia con la Meridionale (1857) e con la Transalpina (1906), ed. Marina Bressan (Venezia: edizione laguna, 2007), 44.
  38. 38 Adolfo Bernardello, La prima ferrovia fra Milano e Venezia. Storia dell’Imperial-Regia Privilegiata Strada ferrata Ferdinandea Lombardo-Veneta (1835-1852), (Venezia: Isittuto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti, 1996), 17-20, 32.
  39. 39 Po aty, 341.
  40. 40 Dinhobl, Die Semmeringerbahn, 74.
  41. 41 Johann Dultinger, Die Erzherzog Johann Bahn (Rum: Dr. Rudolf Erhard, 1985), 54.
  42. 42 Straub, Karl Gega, 110-111.
  43. 43 Carl Ritter von Ghega, Malerischer Atlas der Eisenbahn über den Semmering (Wien: Carl Gerold, 1854); Carl Ritter Ghega, Atlas Pittoresque de chemin de fer du Semmering, Précédé d’un Aperçu Historique et Statistique sur Les Chemins de fer en Exploitation en Autriche. Par le Ch. C. de G. (Vienna: Imprimerie de Charles Gerold et Fils., 1854).
  44. 44 Straub, Karl Gega, 31-32.
  45. 45 Carl Ghega, Die Baltimore – Ohio Eisenbahn untersucht von Carl Ghega auf seine Reise in den Vereinigten Staaten von Nordamerica. Atlas von 19 Zeichnungstafeln (Wien: Kaulfuss Witwe, Prandel & Comp., 1844), Taf. VIII-XVIII; Carl Ghega, Atlas von 19 Zeichnungens-Tafeln zur Darstellung der Baltimore-Ohio Eisenbahn untersucht von Carl Ghega (Wien: Kaulfuss Witwe, Prandel & Co., 1844).
  46. 46 Carl Ghega, Über nordamerikanischen Brückenbau und Berechnung des Tragungsvermögens der Howe’schen Brücken (Wien: Kaulfuss Witwe, Prandel & Comp., 1844).
  47. 47 Ritter Ghega, Malerischer Atlas, 11.
  48. 48 Caiola, Karl Ritter Ghega, 111.
  49. 49 Ritter Ghega, Die Baltimore – Ohio, XI.
  50. 50 Del Negro, “Carlo Ghega”, 529.
  51. * Gdhendje në sipërfaqen e sheshtë të një sendi në gur, metal, dru ose xham.
  52. ** Figura të shtypura nga stampa të gdhendura në gur.
  53. 51 Caiola, Karl Ritter Ghega, 114-116.
  54. 52 Dinhobl, Die Semmeringbahn, 64.
  55. 53 Po aty; Ghega, Atlas Pittoresque, 11.
  56. 54 Caiola, Karl Ritter Ghega, 122.
  57. 55 Dinhobl, Die Semmeringbahn, 81.
  58. 56 Po aty, 83.
  59. 57 Rampati, Carlo Ghega, 57-58.
  60. 58 Cajola, Karl Ritter von Ghega, 121.
  61. 59 Marina Bressan, “La costruzione: la ferrovia del Semmering,” në Dalle Alpi all’Adriatico in ferrovia, 56.
  62. 60 Welterbe Semmeringbahn, https://semmering.at/tourismus/weltkulturerbe-semmeringbahn-2/ (shikuar më 14.11.2025).
  63. 61 Bressan, “La costruzione: la ferrovia del Semmering,” 50.
  64. 62 Caiola, Karl Ritter Ghega, 110-111; Alvin Saraçi, “Hekurudha e Semeringut: E pamundura bëhet realitet,” në Karl Gega dhe Semeringu, 100-101.
  65. 63 Armand von Schweiger-Lerchenfeld, Die Überschienung der Alpen, ed. Erhard Born (Moers: Steiger, 1884), 39; Rampati, Carlo Ghega, 55.
  66. 64 Dinhobl, Die Semmeringbahn, 91.
  67. 65 Ritter Ghega, Atlas Pittoresque, 13, 16.
  68. 66 Dinhobl, Die Semmeringbahn, 89-90.
  69. 67 “Semmeringeisenbahn”, https://www.niederoesterreich.at/weltkulturerbe-semmeringeisenbahn (shikuar më 24.09.2025).
  70. 68 “Inventari i fondit të Karl Gegës në Muzeun Correr të Venecies,” në Karl Gega dhe Semeringu, 193-194. Albumi i tunelit të Semeringut, dedikuar Karl Gegës, përmban 18 skica me ngjyra nga kompania sipërmarrëse e hapjes së tunelit të Semeringut, “Vëllezërit Klain”.
  71. 69 Dinhobl, Die Semmeringbahn, 57.
  72. 70 Dultinger, Die Erzherzog Johann Bahn, 26.
  73. 71 Cavaliere Carlo di Ghega, Quadro dei progressi principali delle strade ferrate nel decennio 1840-1850 e di resultamenti delle corse di prova con locomotive di concorso sulla strada ferrata del Semmering in Austria (Vienna: J. P. Sollingher, 1851), 73-116. Shoqëruar me një atlas me tetë skica, që gjendet në Bibliotekën e Muzeut Korrer të Venecies.
  74. 72 Po aty.
  75. 73 Von Engerth, Gedenkrede bei Enthüllung, 12.
  76. 74 Alessandro Puhali, “Karl Gega dhe Hekurudha Jugore,” në Karl Gega dhe Semeringu, 92; Rampati, Carlo Ghega, 90; Zur Erinnerung an die Eröffnung der StaatsEisenbahn von Laibach bis Triest unter den allerhöchsten Auspicien seiner k. k. Apost. Majestaet des Kaiser Franz Joseph I (Wien: 1857), 3.
  77. 75 Marina Bressan, “La costruzione: la Ferrovia del Carso Lubiana – Trieste,” në Dalle Alpi all’Adriatico in ferrovia, 89-93.
  78. 76 Po aty, 103-105; Puhali, “Karl Gega dhe Hekurudha Jugore”, 92.
  79. 77 Caiola, Karl Ritter von Ghega, 36.
  80. 78 Loris Scaggiante, Le strade ferrate: l’Italia preunitaria e gli elementi dell’identità nazionale (e pabotuar, tezë diplome, Venezia: Università Ca’ Foscari di Venezia, 2012-2013), 174-275.
  81. 79 “La linea ferroviaria del Brennero - Premesse generali”, http://www.tecneum.eu/index.php?option=com_tecneum&task=object&id=414&lang= de&lang=it#literatur (shikuar më 12.02.2026).
  82. 80 Dinhobl, Die Semmeringbahn, 60.
  83. 81 Rampanti, Carlo Ghega, 116-117.
  84. 82 Zur Erinnerung an die Eröffnung, 4.