Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Marrëdhëniet tregtare të Voskopojës me Venecien nëpërmjet portit të Durrësit gjatë tri dekadave të fundit të shek. XVII dhe përgjatë shek. XVIII përkojnë me periudhën e urbanizimit të qytetit. Tregtarët voskopojarë patën një rol të rëndësishëm në zhvillimin e tregtisë nëpërmjet lidhjeve të ngushta me konsujt venecianë të Durrësit, Giorgio Cumano dhe nipin e tij Giorgio Emmanuele Cumano, të cilët kishin qenë më parë korrespondentët e tyre në Venecia. Konsullatat e tjera të huaja u përpoqën të zgjeronin tregtinë e tyre nëpërmjet disa tregtarëve nga Janina dhe Siatista, që kishin krijuar kompani të përbashkëta me tregtarët e Voskopojës. Megjithatë, Venecia pati vëllimin më të madh të tregtisë në Durrës dhe jo vetëm i përfshiu ata në këto shkëmbime, por i angazhoi edhe në marrëdhëniet me autoritetet lokale dhe në letërkëmbimin me bailiun. Edhe gjatë luftës turko-veneciane të Moresë, venecianët e vazhduan tregtinë duke u mbështetur te dy tregtarë, njëri prej të cilëve voskopojar, të cilët hapën seli të tjera konsullore. Në këtë periudhë, Voskopoja pati një zhvillim ekonomik, social dhe kulturor. Pas Traktatit të Pasarovicit (1718) nisi rënia e tregtisë së Durrësit me Venecien dhe u krijuan premisat që tregtarët e Voskopojës të largoheshin drejt Europës Qendrore.

Fjalëkyçet

Tregti, Voskopojë, Venecia, porti i Durrësit, dekadat e para të shek. XVIII.

Article Details

How to Cite
Saraçi, Alvin. 2024. “Tregtarët E Voskopojës Në Portin E Durrësit Dhe marrëdhëniet Tregtare Me Venecien Në Dy Dekadat E Para Të Shek. XVIII ”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/krb81r74.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Saraçi, Alvin. 2024. “Tregtarët E Voskopojës Në Portin E Durrësit Dhe marrëdhëniet Tregtare Me Venecien Në Dy Dekadat E Para Të Shek. XVIII ”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/krb81r74.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. 1 Max Demeter Peyfuss, Shtypshkronja e Voskopojës, 1731-1769: shtypja e librave dhe adhurimi i shenjtorve në Patrikanën e Ohrit, përktheu Gjergj Misha (Tiranë: Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit, 2002), 28r.
  2. 2 Archivio dello Stato di Venezia (më tej: ASV), Cinque Savi alla Mercanzia (më tej: CSM), busta (më tej b.) 661 1700-1711 dhe b. 662 (1711-1738); Zija Shkodra, “Hyrje”, në Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII: letra të konsujve venedikas të Durrësit (1696-1707), përktheu dhe përgatiti për botim Zija Shkodra (Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, 1975), 8; Valeriu Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie et le commerce venitien aux XVIIe et XVIIIe siècles”, në Mélanges de l’École roumain en France (Paris: Gamber éditeur, 1931), 30. Zija Shkodra ka përkthyer dhe botuar dokumentet e viteve 1696-1707, ndërsa historiani arumun Valeriu Papahagi ka botuar pjesërisht dokumentet që flasin për tregtinë e Voskopojës me Venecien në vitet 1696-1761.
  3. 3 Aurel Plasari, Fenomeni Voskopojë (Tiranë: Phoenix, 2000), 11-12.
  4. 4 Pëllumb Xhufi, Shekulli i Voskopojës (1669-1779) (Tiranë: Toena, 2010), 65, 70-71, 84-87.
  5. 5 Po aty, 66.
  6. 6 Nicolae Iorga, Histori e shkurtër e Shqipërisë dhe e popullit shqiptar, përktheu Viron Koka (Tiranë: Saraçi, 2004), 7-8.
  7. 7 Pëllumb Xhufi, “Ngritja dhe rënia e një qyteti”, në Qytetërimi i Voskopojës dhe shekulli i iluminizmit në Ballkan, konferencë ndërkombëtare (Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2018), 68.
  8. 8 Nicolae Iorga, Histoire des roumains de la Peninsule balcanique (Albanie, Macédoine, Épire, Thessalie, etc.), (Bucarest: Société des Macédo-Roumains de Bucarest “Cultura Neamului Romănesc, 1919), III. Është bashkëngjitur edhe harta e zonave me popullsi arumune.
  9. 9 Ferit Duka, “Zona Korçë-Voskopojë në fillimet e erës osmane”, në Qytetërimi i Voskopojës, 338-340.
  10. 10 Georgios Giacoumis, “Jehona e urbanizimit të Voskopojës në dekorimet e mureve të kishave në rrethin e saj”, në Qytetërimi i Voskopojës, 116.
  11. 11 Xhufi, “Ngritja dhe rënia e një qyteti”, 71.
  12. 12 Plasari, Fenomeni Voskopojë, 41; po aty, 77-78.
  13. 13 Konstantinos Giakoumis dhe Juna Miluka, “Qasje fillestare mbi operacionet kredidhënëse dhe menaxhimin e riskut prej esnafit të rrobaqepësve të Voskopojës (1716-1727”, në Paraja dhe bankingu në Shqipëri nga antikiteti deri në ditët tona, Punimet e konferencës së parë të Muzeut të Bankës së Shqipërisë, Tiranë, 14-15 qershor 2017 (Tiranë: Banka e Shqipërisë, 2018), 107.
  14. 14 Stilian Adhami, Voskopoja në shekullin e lulëzimit të saj (Tiranë: 8 Nëntori, 1989), 32, 29.
  15. 15 Po aty, 33; Eduart Caka, Vakëfet dhe ndikimi i tyre social në Shqipërinë e periudhës osmane (Tiranë: Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë, 2001), 405.
  16. 16 Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, 9-10.
  17. 17 Po aty, dok. nr. 40, 8 qershor 1702, 91.
  18. 18 Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie”, 50.
  19. 19 Adhami, Voskopoja, 38; Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 316.
  20. * Saftjani (cordovane) ishte lëkurë e regjur dhie gjysmë e punuar nga lëkurëpunuesit dhe e lyer me ngjyrë të kuqe ose të verdhë me shqemë (sumak) ose lende lisi e tanin. Ishte më e fortë se lëkura e deles dhe përdorej për rripa, këpucë, takëmet e kuajve, çanta, lidhjen e librave etj.
  21. 20 Stavri Naçi, “Rreth tregtisë së Sanxhakut të Shkodrës me Republikën e Venedikut gjatë shekullit XVIII”, në Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës, nr. 3 (Tiranë: Mihal Duri, 1961), 39.
  22. 21 Ulpian Hoti, “An overview of trade aspects between Albania and Western Countries”, European Academic Research, vol. III, Issue 2 (maj 2015), 2596.
  23. 22 Adhami, Voskopoja, 35.
  24. 23 Ilia V. Ballauri, Paralele: Venetiku dhe Voskopoja: studim mbi lidhjet, përqasjet, dhe përngjasjet mes Venetikut dhe Voskopojës së shek. 17-të dhe të 18-të (Korçë: Libraria Kotti, 2013), 56; Valeriu Papahagi, Aromâni Moscopoleni, şi comerţul Veneţian in secolele al XVII-lea şi al XVIII-lea, me parathënie nga Nicolae Jorga (Bucureşti: Editura societăţii de cultură macedo-română,1935), dok. nr. XVII, 19 qershor 1697, 157. Ekziston edhe versioni në gjuhën frënge i hyrjes së përmbledhjes me dokumente dhe jo i plotë i Valeriu Papahagi-t.
  25. 24 Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie”, 50.
  26. 25 Victor Bérard, La Turquie et l'Hellénisme Contemporain (Paris: F. Alcan, 1893), 40; Adhami, Voskopoja, 38.
  27. 26 Nikos G. Svoronos, Le commerce de Salonique au XVIII siècle (Paris: Presses Universitaire de France, 1956), 200-202.
  28. 27 Salonichio – ishin veshje të bardha që visheshin nga shtresat e ulëta sociale dhe e kishin marrë emrin nga qyteti i Selanikut, ku ishin prodhuar për herë të parë.
  29. 28 ASV, CSM, 1. S., b. 661, 18 prill 1701 dhe 11 shtator 1705; Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, dok. nr. 24, 18 prill 1701, 71, dok. nr. 73, 11 shtator 1705, 142-143.
  30. 29 Giorgios Placatos, “Diasporas, Space and Imperial Subjecthood in Early Modern Venice: A Comparative Perspective‘, në Diasporas: circulations, migrations, histoire, scène urbaine, 28, 2016, 45. https://doi.org/10.4000/diasporas.540.
  31. 30 ASV, CSM, 1. S., b. 661, 29 qershor 1706; Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, dok. nr. 119, 29 qershor 1706.
  32. 31 Peyfuss, Shtypshkronja e Voskopojës, 27.
  33. 32 Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, dok. nr. 60, viti 1705, 119.
  34. 33 Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie”, 49.
  35. 34 ASV, CSM, 2° Serie (më tej: S.), b. 28, 1 shtator 1700; Cristian Luca, “The Dynamics of the Commercial Activity in the Ottoman Port of Durazzo during the Consulate of Zorzi (Giorgio) Cumano (1699 -1702)”, në Small is Beautiful?, Interlopers and Smaller Trading Nations, Proceedings of the XVth World Economic History Congress in Utrecht (Netherlands) 2009, ed. Markus A. Denzel dhe Philipp Robinson Rössner (Stuttgart: Franz Steiner, 2011), 179. Kjo taksë doganore veneciane ishte 2% për të gjitha mallrat.
  36. * Historiani rumun Nicolae Iorga, themeluesi i Institutit rumun në Venecia në vitin 1929, e nxiti Valeriu Papahagi-n me anë të një burse për të studiuar dokumentet veneciane që hedhin dritë mbi marrëdhëniet tregtare të Voskopojës me Venecien, i cili, falë origjinës së tij nga Avdhela, një fshat arumun në malet e Pindit, konsiderohet si një nga njohësit më të mirë të historisë arumune.
  37. 35 ASV, Documenti Greci, 314 carte; Iorga, Histoire des roumains, 38-39; Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie”, 30. Ekziston gjithashtu edhe përkthimi i tyre në gjuhën italiane në fondin arkivor venecian Bailo a Costantinopoli. Konstantina Karakosta, “The Greek merchants of Moschopoli”, European Scientific Journal, ESI, vëll. 18, nr. 10 (mars 2024): 115-138. https://doi.org/10.19044/esj.2022.v18n10p115, 118; Apostolos E. Vacalopoulos, History of Macedonia, përktheu Peter Megann (Thessaloniki: Institute for Balkan Studies, 1973), 296, https://www.macedonia.kroraina.com/en/av/index.html (shikuar më 8 shkurt 2024); Adhami, Voskopoja, 39; Ballauri, Paralele: Venetiku dhe Voskopoja, 56-58, letrat e 19 dhe 27 qershorit 1697 të tregtarit voskopojar Aleks Jorgji.
  38. 36 Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie”, dok. nr. IV, 15 tetor 1696, 93.
  39. 37 Adhami, Voskopoja, 40-41.
  40. 38 Luca, “The dynamics of commercial”, 179.
  41. * Raporti duhet të jetë 1 okë baras me 1,25 kg dhe 1,50 kg. Për periudhën për të cilën flasim merret e para.
  42. 39 Ballauri, Paralele: Venetiku dhe Voskopoja, 55-56.
  43. 40 Po aty, 57-58.
  44. 41 Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 182; Iorga, Histoire des roumains, 38.
  45. 42 Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, dok. nr. 7, 3 nëntor 1700, 40 dhe dok. nr. 21, 27 shkurt 1701, 66. Tregtari voskopojar dërgues Kristo dhe Nikolla Dhimitri kishin si korrespondent Giovanni Cumanon, ndërsa Anton Pjetër Samarxhiu Giorgio Emmnauele Cumanon.
  46. 43 Po aty, dok. nr. 7, 3 nëntor 1700, 39-40.
  47. 44 Po aty, dok. nr. 8, i padatuar, 37-41.
  48. 45 Po aty, dok. nr. 42, 11 korrik 1702, 95.
  49. 46 Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 316-318.
  50. 47 Po aty, dok. nr. 24, 18 prill 1701, 68-72.
  51. 48 Po aty, dok. nr. 30, 30 tetor 1701, 76-77.
  52. 49 Angelo Martini, Manuale di metrologia ossia misure, pesi e monete in uso attualmente presso tutti i popoli (Torino: Loescher, 1883), 202, 818-819. Në Durrës 1 okë ishte baras me 1,600 kg, por ishte në përdorim edhe oka e Stambollit e barasvlershme me 1,280 kg, ndërsa në Venecia një libër e madhe ishte e barabartë me 0,4769 kg, ndërsa një libër e vogël me 0,300 kg.
  53. http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/index_6.htm. (shikuar më 8 shkurt 2024).
  54. 50 Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, dok. nr. 29, 18 korrik 1703, 103.
  55. 51 Po aty, dok. nr. 36, 23 mars 1702, 85.
  56. 52 ASV, CSM, 1 S., b. 661, 27 nëntor 1705; po aty, dok. nr. 86, 27 nëntor 1705, 167. Ka një ndryshim ndërmjet shifrës prej 4 319 dukatesh për të cilën shkruan Pietro Roza dhe të 4 419 dukateve në deklaratën e Dhimitër Triandafilit.
  57. 53 Po aty, dok. nr. 10, 11 dhe dok. nr. 24, 68-72.
  58. 54 ASV, CSM, 1. S, b. 661, 1 dhjetor 1700.
  59. 55 Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 173-176, 178-181.
  60. 56 ASV, Bailo a Costantinopoli (më tej: BC), Lettere di Ascanio Giustinian (1703-1709), 29 qershor 1706; Papahagi, Aromâni Moscopoleni, dok. nr. 171, 29 qershor 1706, 121; Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, 119, 29 qershor 1706, 112.
  61. 57 Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, dok. nr. 119, 29 qershor 1706; Karakosta, “The Greek merchants of Moscopoli”, 120-121.
  62. 58 Karakosta, “The Greek merchants of Moscopoli”, 52.
  63. 59 Papahagi, Aromâni Moscopoleni, dok. nr. XXXVI, 25 prill 1706, 98.
  64. 60 Walter Panciera, “Il lanificio: mercanti e produzione. Dalla crisi finanziaria al libero mercato”, Storia economica e sociale di Bergamo (Il tempo della Serenissima, Settecento, età del cambiamento), ed. Marco Cattini dhe Marzio Achille Romani, vëll. IV (Bergamo: Istituto di studi e ricerche fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, 2006), 75.
  65. 61 Dokumente mbi Shqipërinë në shekullin XVIII, shih policë-ngarkesat e viteve nga data 25 shtator 1705 dhe të vitit 1706.
  66. 62 Xhufi, “Ngritja dhe rënia e një qyteti”, 78-79.
  67. 63 Umberto Signori, Venezia e Smirne tra Sei e Settecento. Istituzioni, commerci e comunita’ mercantili (tezë diplome e Universitetit Ca’Foscari të Venecies), 2013/2014, 168.
  68. 64 ASV, CSM, 1. S, b. 661, 24 prill 1711; Papahagi, “Les Roumains de l’Albanie”, 54; Ballauri, Paralele: Venetiku dhe Voskopoja, 48-51.
  69. 65 ASV, CSM, 1. S, b. 661, 9 prill 1711; po aty, 183-184, 186.
  70. 66 Po aty, CSM, 1. S, b. 28, 27 shtator 1704.
  71. 67 Po aty, BC, filza (më tej: f.) 130, Lettere ad Alvise Mocenigo, 1709-1714, 1708; po aty, CSM, 1. S. b. 661, 26 shkurt 1709, 16 gusht 1712; Adhami, Voskopoja, 41.
  72. 68 ASV, CSM, 1. S. b. 661, 26 mars 1706, Dokumente mbi Shqipërinë në shek. XVIII …, 26 mars 1706, dok.102, 184-185.
  73. 69 Rossana D’Alberton Vitale, “La scala di Durazzo negli anni del console Rosa (1705-1733)”, në Studi veneziani, vol. XXXIV (Pisa, Roma: Istituti editoriali e poligrafici internazionali, 1997), 228.
  74. 70 Papahagi, Aromâni Moscopoleni, 188-189.
  75. 71 ASV, CSM, 1. S. b. 662, 13 shkurt 1713.
  76. * Kambiali ishte një dokument financiar dhe tregtar për një shumë hua ose mallra të blera me kredi. Përdoret përgjithësisht nga tregtari për të garantuar pagesën e mallrave të shitura. Nëpërmjet tij, ai mund t’i japë financim tregtarit që e ka blerë mallin dhe shërben si garanci se ai do t’i arkëtojë paratë në afatin e caktuar.
  77. 72 Adhami, Voskopoja, 42.
  78. 73 ASV, CSM, 1° S, b. 661, 28 gusht 1712; Papahagi, Aromâni Moscopoleni, 192-193.
  79. 74 ASV, CSM, 1° S, b. 661, 16 gusht 1712; po aty, 188-189.
  80. 75 Po aty, CSM, 1. S. b. 662, 13 shkurt 1713.
  81. 76 Papahagi, Les aroumains de l’Albanie, 54.
  82. 77 Po aty, dok. nr. XLIX, 9 shtator 1715, 194.
  83. 78 Kenneth Setton, Venice, Austria and the Turks in the Seventeenth Century (Philadelphia: American philosophical society, 1991), 442-445.
  84. 79 Papahagi, Aromâni Moscopoleni, dok. nr. LI, 21 tetor 1719, 195-196; Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 183-184.
  85. 80 ASV, CSM, 1. S. b. 662, 13 shkurt 1720.
  86. 81 Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 231.
  87. 82 ASV, CSM, 1. S. b. 662, 26 maj 1720.
  88. 83 Setton, Venice, Austria and the Turks, 150-151. 84 Hrvoje Petrić, “The Navigation and Trade Agreement of 1718 and Othoman orthodox merchants in Croatia and the military border”, The Peace of Passarowitz, ed. Charles W. Ingrao, Nikola Samardžić, Jovan Pešalj, West Laffayette, Indiana, Purdue University Press, 2011, 179-181.
  89. 85 ASV, CSM, 1. S. b. 662.
  90. 86 Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 322-325.
  91. 87 Po aty.
  92. 88 Xhufi, “Ngritja dhe rënia e një qyteti”, 78; Vacalopoulos, History of Macedonia, 296-297; Traian Stanojevich, “The Conquering Balkan Orthodox Merchants”, në The Journal of Economic History, vol. XX, nr. 2 (Cambridge: Cambridge University Press, 1960) 277; Anton Spiesz, “Die Orthodoxen Handelsleute aus dem Balkan in der Slowekei”, Balkan Studies, vol. 9, nr. 2 (1968), 384.
  93. 89 ASV, CSM, 1. S, b. 662, 18 mars 1721. Peticion i katër konsullatave dërguar doganierit të Durrësit.
  94. 90 Vacalopoulos, History of Macedonia, 297; Xhufi, Shekulli i Voskopojës, 327.
  95. 91 Adhami, Voskopoja, 59.
  96. 92 Nertila Ljarja Haxhia, “Voskopoja, one of the most important hearths of Balkan illuminist ideas”, Journal of education and social research, Roma: MCSER Publishing, vol. IV, nr. 3 (maj 2024), 232.
  97. 93 Po aty, 229.