Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Shtrirja e sundimit osman në hapësirën ballkanike gjatë shek. XV solli me vete edhe ndryshime në aspektin politik, ekonomik dhe kulturor të kësaj hapësire. Kështu, përveç një pjese të vogël të zonave bregdetare që vijuan të qëndronin nën sundimin venecian, në brendësinë e gadishullit u shtri plotësisht sundimi i sulltanit, i cili në praktikë u zbatua kryesisht përmes instalimit të sistemit të timarit. Për rrjedhojë, regjistrat kadastrorë, të cilët janë edhe burimet kryesore që i referohen funksionimit të këtij sistemi, përbëjnë edhe dokumenta-cionin parësor sa i përket historisë së zotërimeve osmane për këtë shekull. Ndonëse qëllimi i hartimit të tyre lidhej drejtpërdrejt me politikat fiskale që osmanët ndërmorën në hapësirat ku shtrinë sundimin e tyre, regjistrat kadastrorë mbeten burimet kryesore për të kuptuar historinë lokale të shek. XV. Në këtë artikull synohet një lexim analitik i këtyre burimeve për të evidentuar rolin që ato luajnë në gjurmimin e pranisë së shqiptarëve, veçanërisht në hapësirat jugore gjatë kësaj periudhe.

Fjalëkyçet

Demography, ethnicity, religion, ottoman cadastral registers, 15th century. Demografi, etnicitet, religjion, regjistra kadastrorë osmanë, shek. XV.

Article Details

How to Cite
Caka, Eduart. 2026. “Mbi përbërjen Etniko-Fetare Të hapësirave Jugore Shqiptare Gjatë Shek. XV Sipas Regjistrave Kadastrorë Osmanë Të kësaj Periudhe. Një Rilexim”. Studime Historike, no. 2 (February). https://doi.org/10.61773/vp0xr525.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Caka, Eduart. 2026. “Mbi përbërjen Etniko-Fetare Të hapësirave Jugore Shqiptare Gjatë Shek. XV Sipas Regjistrave Kadastrorë Osmanë Të kësaj Periudhe. Një Rilexim”. Studime Historike, no. 2 (February). https://doi.org/10.61773/vp0xr525.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. 1 Për më shumë detaje mbi defterologjinë si lëmi pune, si dhe mbi përdorimin e të dhënave të regjistrave kadastrorë në studimet demografike, shih: Heath W. Lowry, Studies in Defterology: Ottoman Society in the Fifteenth and Sixteenth Centuries (Istanbul: The Isis Press, 1992), 10-13. Gjithashtu, shih John C. Alexander, “Counting the Grains: Conceptual and Methodological Issues in Reading the Ottoman Mufassal Tahrir Defters”, Arab Historical review for Ottoman Studies, no. 19-20 (1999): 55-69.
  2. 2 Hicri 835 Tarihli Sûret-i defter-i sancak-i Arvanid, Neşr. Halil İnalcık (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1954). Për përkthimin në gjuhën shqipe të këtij regjistri, shih: Regjistri i Sanxhakut të Arvanidit i vitit 1431, përgatitur për botim nga Halil Inalcık, përkthyer nga Mykerem Janina, përkthimi i hyrjes dhe përgatitja për botim në shqip nga Eduart Caka, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë (Tiranë: Kristalina-KH, 2017).
  3. 3 Defteri i regjistrimit të Përmetit dhe Korçës i vitit 1431, përkthyer nga Vexhi Buharaja, përgatiti për botim Eduart Caka, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë (Tiranë: Kristalina-KH, 2018).
  4. 4 Hicrȋ 859 Tarihli Sȗret-i Defter-i Sancak-ı Tırhala, C. I-II, neşr. Melek Delilbaşı, Muzaffer Arıkan (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2001).
  5. 5 Regjistri i sanxhakut të Arvanidit, 5-6.
  6. 6 Defteri i regjistrimit të Përmetit dhe Korçës, 94, 128. Gjithashtu, shih: Eduart Caka, “Regjistri kadastral i Përmetit dhe i Korçës si burim të dhënash mbi gjendjen e Shqipërisë Juglindore në gjysmën e parë të shek. XV”, Studime historike, nr. 1-2 (2018): 55-71.
  7. 7 Për shembuj të studimeve të tilla, shih: Ferit Duka, “Realiteti etnik i Dropullit në burimet historike të shek. XVI. (Defteri osman i regjistrimit të pronave dhe të popullsisë të sanxhakut të Vlorës i vitit 1520)”, Studime historike, nr. 3-4 (1991): 167- 199; Evangelia Balta, Mustafa Oğuz, Filiz Yaşar, “The Ethnic and Religious Composition of Ottoman Thesprotia in the Fifteenth to Seventeenth Centuries”, Thesprotia Expedition II; Environment and Settlement Patterns, ed. Björn Forsén, Esko Tikkala, (Helsinki: Suomen Ateenan-Instituutin Säätiö, 2011), 347-389.
  8. 8 Për më shumë në lidhje me këtë çështje, shih: Machiel Kiel, “Central Greece in the Suleymanic Age. Preliminary Notes on Population Growth, Economic Expansion and its Influence on the Spread of Greek Christian Culture”, Soliman le Magnifique et Son Temps. Acts du Colloque de Paris, Ed. Gilles Veinstein (Paris: La Documentation Française, 1992), 399-424.
  9. 9 Këtu mund të veçojmë studimet e bizantinologes turke Melek Delilbaşı, e cila ka përgatitur për botim regjistrin e hollësishëm të sanxhakut të Tërhallës për vitin 1454- 1455, të cilit i jemi referuar në këtë artikull. Për studime të tjera të së njëjtës historiane mbi hapësirën në fjalë, shih: Melek Delilbaşı, İki İmparatorluk Tek Coğrafya: Bizans’tan Osmanlı’ya Geçişin Anadolu ve Balkanlar’daki İzleri (İstanbul: İthaki, 2013); Melek Delilbaşı, “A Contribution to the History of Epirus (XVth-XVIth Centuries)”, GAMER, vol. I, no. 1 (2012): 37-60; Melek Delilbaşı, “History of Preveza in the XVth Century Acording to the Ottoman Taxation Registers”, OTAM, vol. 2, no. 2 (1991): 53-61.
  10. 10 Ernest Gellner, Nacionalizmi, përktheu Bashkim Shehu (Tiranë: Botimet IDK, 2008), 57.
  11. 11 M. O. H. Ursinus, The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Ed. C. E. Bosworth, E. Van Donzel, W. P. Heinrichs, Ch. Pellat, vol. VII (Leiden: E. J. Brill, 1993), 61-64; Ilber Ortaylı, “Millet: Osmanlılar’da Millet Sistemi”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. XXX (Ankara: TDV Yay., 2020), 66-70.
  12. 12 Gjatë periudhës së hershme të shtetit osman, që fillon me themelimin e principatës së Osmanit në fillim të shek. XIV dhe shtrihet deri në pushtimin e Stambollit, lloji i dokumentacionit që dilte nga kancelaria osmane dhe që i ka rezistuar kohës deri në ditët tona është mjaft i kufizuar. Për këtë arsye, regjistrat kadastrorë, më i hershmi ndër ta, ai i vitit 1431 për Shqipërinë, konsiderohen si burimet më të vjetra osmane. Krahas tyre mund të përmenden edhe kronikat, si dhe defterët e vakëfeve (Evkaf Defterleri). Pikërisht për këtë arsye, veçanërisht në studimin e vendbanimeve, është me rëndësi që regjistrat kadastrorë të shfrytëzohen duke u krahasuar edhe me defterët e vakëfeve. Për më shumë në lidhje me këtë temë, shih: H. Lowry, Studies in Defterology, 8-9.
  13. 13 Defter-i Sancak-ı Tırhala, C. I, 7.
  14. 14 Po aty, 197.
  15. 15 Oliver Jens Schmitt, Arbëria Venedike (1392-1479), përkthyer nga Ardian Klosi (Tiranë: Fjala Publishing, 2014), 54.
  16. 16 Dokumente për historinë e Shqipërisë të shekullit XV, vëll. III (1411-1415), transkriptimi dhe përkthimi nga Injac Zamputi, Përparime Huta, redaktimi dhe përgatitja për botim nga Edmond Malaj, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë (Tiranë: Botimet albanologjike, 2018), 697.
  17. 17 Milan Shuflaj, Qytetet dhe kështjellat e Shqipërisë, kryesisht në mesjetë, përgatiti për botim Luan Malltezi (Tiranë: Onufri, 2009), 9.
  18. 18 Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (Ilirët, Mesjeta, Shqipëria nën Perandorinë Osmane gjatë shek. XVI – vitet 20 të shek. XIX), redaktor shkencor Kristaq Prifti, grup autorësh, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Tiranë: Toena, 2002, 321-232; Pëllumb Xhufi, Árbërit e Jonit. Vlora, Delvina e Janina në shek. XV-XVII, Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë (Tiranë: Onufri, 2016), 34-37.
  19. 19 Sipas Raçës, dokumentet flasin për shtegtime të ngjashme që datojnë në vitet 1021- 1022, pra në fillimet e shek. XI. Shih: Shkëlzen Raça, Shtegtimet dhe ngulimet e shqiptarëve në Greqi, shek. XIII-XIV (Prishtinë: Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2004), 38.
  20. 20 Për një trajtesë të qasjes së historiografive greke e shqiptare rreth çështjes së emigrimit të popullsisë shqiptare drejt hapësirave jugore gjatë shek. XIV, shih: Kostantinos Giakoumis, “Fourteenth-century Albanian migration and the ‘relative autochthony’ of the Albanians in Epeiros. The case of Gjirokastër”, Byzantine and Modern Greek Studies, no. 27 (2003): 172-174; Gjithashtu, shih: Jahja Drançolli, “Diaspora shqiptare në Greqi gjatë shek. XV”, Studime historike, nr. 3-4 (1987): 149-167.
  21. 21 Në lidhje me tekstet në fjalë, shih: Burime tregimtare bizantine për historinë e Shqipërisë, shek. X-XV, përgatitën Koço Bozhori, Filip Liço (Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH, Instituti i Historisë. 1975); Teresa Shawcross, The Chronicle of Morea. Historiography in Crusader Greece (Oxford: Oxford University Press, 2009).
  22. 22 Për më shumë të dhëna, shih: Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar, I (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1954), 146.
  23. 23 Këto katune kishin një status të veçantë që i dallonte nga fshatrat e regjistruara në regjistrat kadastrorë të hapësirës së Thesalisë në shek. XV. Për më shumë detaje, shih: İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler, 146.
  24. 24 Për një shpjegim të detajuar të inkursioneve osmane dhe vendosjes së tyre në zonën e Thesalisë, shih: Delilbaşı, İki İmparatorluk Tek Coğrafya, 315-317; Delilbaşı, History of Preveza in the XVth Century, 53.
  25. 25 Athanas Gegaj, Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin XV, përktheu Qemal Velija (Tiranë: Zenit Editions, 2025), 62; Historia e Popullit Shqiptar, I, 377; Defteri i regjistrimit të Përmetit dhe Korçës, 12-13.
  26. 26 Për metodat osmane të pushtimit gjatë kësaj periudhe dhe raportet e vasalitetit të aplikuara në hapësirën ballkanike, shih: Halil İnalcık, “Ottoman Methods of Conquest”, Studia Islamica, no. 2 (1954): 103-105. Vendosja e sundimit osman në këto hapësira del në pah përmes ndarjeve të timareve që i përkasin kësaj periudhe, e cila përkon me sundimin e Bajezidit I dhe bijve të tij. Ky sistem vazhdoi të ekzistonte edhe pas vdekjes së sulltanit të lartpërmendur në vitin 1402, ngjarje që i futi bijtë e tij në rivalitet për pushtet. Kjo epokë njihet në historinë osmane edhe si koha e vakuumit të pushtetit (Fetret Devri). Për më shumë, shih: Fahameddin Başar, “Fetret Devri”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. XII (İstanbul: TDV Yay., 1995), 480-482; Dimitris J. Kastritsis, The Sons of Bayezid. Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-1413 (Leiden: E. J. Brill, 2007), 25-26.
  27. 27 Regjistri i sanxhakut Arvanid, XIII; Drançolli, Diaspora shqiptare, 155.
  28. 28 Në vitin 1441 vërehet se zonat e Përmetit dhe të Gjirokastrës u ishin ndarë si feude sërish një pinjolli të Muzakajve, përkatësisht Jakup Bej Muzakës. Ky ishte i biri i Teodor II Muzakës dhe në vitin e lartpërmendur mbante postin e drejtuesit (sanxhakbeut) të sanxhakut të Arvanidit. Për më shumë, shih: Fatih Devri Üzerinde Tetkikler, 159; Paolo Petta, Despotë të Epirit e princër të Maqedonisë. Mërgata shqiptare në Italinë e periudhës së Rilindjes, përktheu Pëllumb Xhufi (Tiranë: Botimet IDK, 2000), 138-139.
  29. 29 Defter-i Sancak-ı Tırhala, C. I, IX-X.
  30. 30 Për më shumë detaje, shih: Marios Philippides, Constantine XI Dragaš Palaelogus (1404-1453). The Last Emperor of Byzantium (New York: Routledge, 2019), 87-89.
  31. 31 “The Albanians of the Peloponnesus [= Morea] gathered in the inland region called Davia, elected their own general, and made plans to secede from the Hellenes in order to destroy the army of Turahan.” Shih: Philippides, Constantine XI Dragaš Palaelogus, 88.
  32. 32 İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler, 159.
  33. 33 Regjistri i sanxhakut të Arvanidit, 166.
  34. 34 “Vilayet-i Aryurikasri, nam-i diger Vilayet-i Zenebish”. Shih: Regjistri i sanxhakut të Arvanidit, 2; İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler, 159.
  35. 35 Një rast i regjistrimeve të periudhës paraosmane për hapësirën shqiptare është vetëm kadastra dhe koncesionet veneciane të Shkodrës për vitet 1416-1417. Ndërsa për zonat e tjera, burimet e këtij lloji mungojnë, gjë që e vështirëson ndjeshëm analizën e ndryshimeve që përjetoi kjo hapësirë ndërmjet dy sundimeve të ndryshme.
  36. 36 Një vlerësim i tillë është bërë për atë pjesë të Thesprotisë që administrativisht bënte pjesë në sanxhakun e Arvanidit. Për më shumë, shih: E. Balta, M. Oğuz, F. Yaşar, The Ethnic and Religious Composition of Ottoman Thesprotia, 347-348.
  37. 37 (اروانىدس ىانس) Defter-i Sancak-ı Tırhala, C. II, fl. 30a-30b.
  38. 38 Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485, përgatiti Selami Pulaha, ribotim, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë (Tiranë: Botimet albanologjike, 2018).
  39. 39 Për tezën në fjalë, shih po aty, 32.
  40. 40 Marin Barleti, Historia e jetës dhe e vepravet të Skënderbeut, përktheu Stefan I. Prifti (Tiranë: Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, 1967), 80-81.
  41. 41 Defteri i hollësishëm për zonat e Dibrës i vitit 1467, përktheu Vexhi Buharaja, përgatiti për botim Eduart Caka, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë (Tiranë: Botimet albanologjike, 2019), 7.
  42. 42 Sigurisht, Pulaha e konkretizon tezën e tij duke dhënë si shembull zonat dhe vendbanimet e përfshira në regjistrin e sanxhakut të Shkodrës të vitit 1485. Për më shumë detaje, shih Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës, 33-34.
  43. 43كىنس استفالنوس në fshatin Kaloyirohori. Për më shumë, shih Defter-i Sancak-ı Tırhala, C. II, fl. 21a.
  44. 44ازوانىدس مارتىنس në fshatin Kalapodi. Shih po aty, fl. 27a.
  45. 45 Duka, “Realiteti etnik i Dropullit”, 167-168.
  46. 46 Fjala vjen, në defterin e vitit 1431-1432 për zonat e Përmetit dhe të Korçës hasim vetëm një rast: ai i Arnavut Doganit, të birit të Ostojos, i cili shërbente si rojë në kalanë e Korçës dhe zotëronte një timar. Shih: Defteri i regjistrimit të Përmetit dhe Korçës, 93. Edhe në regjistrin për sanxhakun e Arvanidit, që i përket së njëjtës periudhë, por përfshin një hapësirë gjeografike shumë më të madhe, rastet e timariotëve me mbiemrin Arnavud, pra shqiptarë, janë vetëm dy: Arnavud Jusuf në fshatin Ardasovë dhe Arnavud Hamza në fshatin Istrelë. Për këto raste, shih Regjistri i sanxhakut të Arvanidit, 7, 55.
  47. 47 Defter-i Sancak-ı Tırhala, C. II, fl. 21a.
  48. 48 Për më shumë hollësi, shih po aty, fl. 33b.
  49. 49 Në lidhje me rastin në fjalë, shih po aty, fl. 159a.
  50. 50 Këtu të tërheqin vëmendjen emra si Bardhi, Gjin, Gjinakis, Sulis, Beratis etj. shih po aty, fl. 7b.
  51. 51 Po aty, fl. 6a.
  52. 52 Po aty, fl. 7a.
  53. 53 Për shembull, në lagjen “Xhami” (Mahalle-i Xhami) përmendet një person me emrin Sulejman, dhe më tej shpjegohet se ai ishte konvertuar nga hebre në mysliman. Shih: po aty, fl. 2a.
  54. 54 Po aty, fl. 3b-4a.
  55. 55 Po aty, fl. 346a.
  56. 56 Po aty, fl. 450a.
  57. 57 Po aty, fl. 183b.
  58. 58 Po aty, fl. 101b.

Most read articles by the same author(s)

1 2 > >>