Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Ky studim trajton dyndjet e popujve të ashtuquajtur “barbarë” në hapësirën e Ilirisë gjatë shek. IV-VII, një periudhë që shënon transformime të thella politike, demografike dhe kulturore në Ballkan. Analiza përqendrohet te lëvizjet e gotëve, hunëve, avarëve, bullgarëve të hershëm dhe, veçanërisht, të sllavëve, duke shqyrtuar ndikimin e tyre mbi strukturat e provincave ballkanike të Perandorisë Romake të Lindjes. Studimi mbështetet në burime narrative bizantine dhe latine, në historiografinë moderne, si dhe në dëshmi arkeologjike, të cilat ndihmojnë në rindërtimin sa më të plotë dhe të saktë të këtyre proceseve historike. Në artikull argumentohet se inkursionet e hershme kishin kryesisht karakter grabitës dhe destabilizues, ndërsa, duke filluar nga shek. VI, ato u shoqëruan me procese të qëndrueshme kolonizimi, veçanërisht në rastin e sllavëve. Si pasojë, rajoni përjetoi ndryshime të thella në strukturën etnike dhe shoqërore. Studimi thekson se dyndjet e këtyre popujve nuk përfaqësojnë vetëm një fazë shkatërrimi, por edhe një faktor vendimtar në transformimin e Ballkanit nga Antikiteti i Vonë në Mesjetë.

Fjalëkyçet

Migration period, Illyricum in Late Antiquity, goths, huns, avars, slavic migrations in the Balkans, Byzantium. Dyndjet e popujve, Iliria në Antikitetin e Vonë, gotët, hunët dhe avarët, sllavët në Ballkan, Bizanti.

Article Details

How to Cite
Malaj, edmond. 2026. “DYNDJET E POPUJVE ‘BARBARË’ NË ILIRI GJATË SHEK. IV-VII”. Studime Historike 1 (1). https://doi.org/10.61773/02njfv57.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Malaj, edmond. 2026. “DYNDJET E POPUJVE ‘BARBARË’ NË ILIRI GJATË SHEK. IV-VII”. Studime Historike 1 (1). https://doi.org/10.61773/02njfv57.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. Johann Wilhelm Zinkeisen, Geschichte Griechenlands vom Anfange geschichtlicher Kunde bis auf unsere Tage. Ersther Theil. (Leipzig: Johan Ambrosius Barth, 1832), 665 (më tej: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1).
  2. Po aty.
  3. T. H. Neomario, Geschichte der Stadt Rom. Erster Band. Unveränderter Nachdruck der Originalausgabe von 1931 (Frankfurt: Outlook Verlag 2025), 540.
  4. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 644.
  5. Më pas ai u nis në drejtim të Italisë së Jugut, me qëllim që përmes Sicilisë të kalonte në Afrikë, por gjatë rrugës vdiq dhe u varros në Cozencë (Busento), Karl Ploetz, Auszug aus der Alten Mitlerer und Neueren Geschichte. 12. Verbesserte Auflage (Berlin: A. G. Ploetz, 1898), 158.
  6. Constantin Jireček, Geschichte der Serben. Erster Band. (Bis 1371). (Gotha: 1911), 51.
  7. Po aty.
  8. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 665.
  9. Po aty; shih edhe: Procop Historia Arcana C 18, edt Paris, 54.
  10. Petrika Thëngjilli, “Dyndjet e mëdha (barbare) të popujve,” në Fjalor Enciklopedik Shqiptar, vëll. I: A-Gj (Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2008), 563.
  11. Po aty.
  12. Shih: Kreu XII: “Dyndjet e popujve,” në Neritan Ceka, Ilirët (Tiranë: Ilar, 2001), 271-278.
  13. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 578.
  14. Po aty, 579.
  15. Në lidhje me sarmatët, atdheu i të cilëve duhet të kërkohet diku ndërmjet lumenjve Don dhe Vollgë, nuk dihet se çfarë gjuhe flisnin. Ata ishin një popull plaçkitës, i kishin fytyrat me tatuazhe dhe u shkaktonin romakëve vazhdimisht shqetësime. Jireček, Geschichte der Serben, I, 32.
  16. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 580.
  17. Jireček, Geschichte der Serben I, 47.
  18. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 581.
  19. Zosimus, Historia Nova, I, 31. 1, cituar sipas: po aty, 583. Historiani grek, Zosimus (Ζώσιμος), i identifikon këta popuj si boranë, gotë, karpenë, urugundë, por mjaftohet edhe me shprehjen e përgjithshme: “τῶν δὲ ταῦτα περὶ τὸν Ἴστρον οἰκούντα,” [tṓn de taýta peri ton Ístron oikoúnta] d.m.th., “ata që banojnë rreth Istrit (Danubit)”.
  20. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 581.
  21. Trebellius Pollio Flavius Vopiscus, Historiae Augustae Gallieni duo. vol. III, 13, p. 44: “Gallienus interea, vix excitatus publicis malis, Gothis vagantibus per Illyricum occurrit; et fortuito plurimos interemit, quo comperto, Scythae facta carragine per montem Gessacem fugere sunt conati.” cituar sipas: po aty, 589.
  22. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 590.
  23. Jireček, Geschichte der Serben I, 47.
  24. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 596.
  25. Alanët ishin një popull nomad, të cilët në rusishten e vjetër quheshin jasi dhe sipas Jireček-ut janë paraardhësit e osetëve të sotëm. Jireček, Geschichte der Serben I, 32.
  26. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 627-628.
  27. Matthias Knaut & Dieter Quast, Die Völkerwanderung. Europa zwischen Antike und Mittelalter. Heruasgegeben von Mathias Knaut, und Dieter Quast (Stuttgart: Theiss, 2005) 38.
  28. Ceka, Ilirët, 256.
  29. Acta et Diplomata Res Albaniae Mediae Aetatis illustrantia. Collegerunt et digesserunt Dr. Ludovigus de Thallóczy, Dr. Constantinus Jireček ed Dr. Emllianus de Sufflay. Volumen I (Annos 344-1343 tabelamque geographicam continens) Vindobonae MXMXVIII. Typis Adophi Holzhausen, nr. 6, f.1 (Cituar si: AAlb I. nr.)
  30. Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 644.
  31. Po aty, 645.
  32. Claud, de bell. Get. 535-543: “At nun Illyrici postcuam mihi tradita jura, Meque suum fecere ducem, tot tela, tot enses, Tot galeas, multo Thracum sudore parari Inque meos usus vectigal vertere ferri Oppida legitimo jussu Romana coegi. Sic me fata fovent, ipsi , quos omnibus annis Vastabam, servire dati, nocitura gementes Arma dabunt.” Cituar sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 646.
  33. On the Roman Town of Doclea in Montenegro (Westminster: Nichols and Sons, 1896), 19.
  34. 34 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 647.
  35. 35 Codex Theodosianus, lib. X, tit. VIII, De bonis vacantibus, ligji 5, viti 435; po aty, lib. XI, tit. I, De annonis et tributis, ligji 53. Pasi prefektit pretorian të Ilirikut iu urdhërua të mblidhte nga provincat e tij shumën e tributit që ato kishin premtuar, në dokument thuhet: “Akaiasitt (Achivi), të cilët kanë deklaruar se nuk mund të kontribuojnë më shumë se një të tretën, le të paguajnë atë shumë për të cilën ata vetë pohojnë pa dyshim se janë në gjendje ta përballojnë.” (“Achivi, qui protestati sunt nihil a se ultra tertiam partem posse conferri, illud exsolvant, ad quod se indubitanter fore idoneos pollicentur.”), po aty, ref. 1.
  36. 36 Neritan Ceka, “Taulantët,” në Fjalor Enciklopedik Shqiptar, vëll. III: N-ZH (Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2009), 2663.
  37. 37 Knaut, Quast, Die Völkerwanderung, 38.
  38. 38 Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, vol. I, 248: “ἐκ τῆς κατ᾽ Ἐπίδαμνον Ἠπείρου χώραν τε νεμόμενον καὶ εὐδαίμονα κλήρον, καὶ παρὰ βασιλέως δεχόμενον συντάξεις,”[ek tī´s kat Epídamnon Īpeírou chṓran te nemómenon kai eudaímona klī´ron, kai para vasiléōs dechómenon syntáxeis] sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 651.
  39. 39 Po aty, 653-654.
  40. 40 Po aty, 655.
  41. * Jornandes ose Jordanes filloi të shkruante një histori të gotëve në vitin 551.
  42. 41 Jordanes, “Origin and the Deeds of the Goths,” në The Gothic Hostory of Jordanes, in English Version with an Itroduction and a Commentary, by Charles Christopher Mierow (Princeton: Princeton University Press, 1915), 134.
  43. 42 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 652, duke u referuar te Jornandes, i cili shkruan: “nonnullaque loca Illyrici inaccessabilia sibi tunc primum pervia faciunt”.
  44. 43 Milan Shuflaj, Serbët dhe shqiptarët, përktheu nga kroatishtja Hasan Çipuri (Tiranë: Toena, 2004), 9.
  45. 44 Fulvio Cordignano, In Albania (Roma: Societá Nacionale di Dante Aleghieri, 1940), 73.
  46. 45 Ceka, Ilirët, 256.
  47. 46 “Delle Istorie di Procopio di Cesarea,” Seconda Tetrare. La Guerra Gotica. Libro 1, 7, në Fonti per la storia d’Italia. Publicate dall’Instituto Storico Italiano. Scrittori – Secoli VI (Roma: Istituto di Storia 1895), 51.
  48. 47 Procopius, De Bello Gothico IV, 25, sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 676.
  49. 48 Cordignano, In Albania, 73.
  50. 49 Procop, De Bello Gothico IV, 25, sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 676.
  51. 50 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 655.
  52. 51 Marcellini V. C., Chronicon: Placidi solius IIII (481), 1: “Porro in Illyricum properans dum inter suorum mouentia plaustra progreditur, iacentis super carpentum teli acumine et pauescentis equi sui inpulsione fixus transuerberatusque interiit,” sipas Theodor Mommsen, Chronica minora saec. IV. V. VI. VII. Editit Theodor Mommsen. Volumen II. Accedunt Tabulae duae. (Berolini Apud Weidmannos MDCCCXCIV), 92.
  53. 52 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 658.
  54. 53 Jireček, Geschichte der Serben I, 52.
  55. 54 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 658.
  56. 55 Marcellini V. C., Chronicon: (499) VII. Ioannis Gibbi solius 1: Aristus Illyricianae ductor militae cum quindecim milibus armatorum et cum quingentis uiginti plaustris armis ad proeliandum necessariis oneratis contra Bulgares Thraciam deuastantes profectus est. Bellum iuxta Tzurtam fluuium consertum, ubi plus quam quattuor millia nostrorum aut in fuga aut in praecipitio ripae fluminis interempta sunt. Ibique Illyriciana uirtus militum periit, Nicostrato, Innocentio, Tanco et Aquilino comitibus interfectis. Cituar sipas Mommsen, Chronica minora, II, 95.
  57. 56 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 660.
  58. 57 Po aty, 661.
  59. 58 Po aty, 662.
  60. 59 Marcellini V. C., Chronicon:, X. Anastasii et Agapiti 517: “Olla illa, quae in Hieremia vate ab aquilone adversum nos nostraque delicta saepe succenditur, tela ignita fabricavit maximamque partem Illyrici iisdem iaculis vulneravit. duae tunc Macedoniae Tliessaliaque vastatae et usque Thermopylas veteremque Epirum Getae equites depraedati sunt. mille tunc librarum auri denarios per Paulum Anastasius imperator pro redimendis Romanorum oaptivis lohanni praefecto Illyirici misit: deficiente pretio vel inclusi suis cum domunculis captivi Roniani incensi sunt vel pro muris clausarum urbium trucidati,” sipas botimit të Mommsen-it, Chronica minora, II, 99-100.
  61. 60 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 663.
  62. 61 Jireček, Geschichte der Serben I, 54.
  63. 62 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 664.
  64. 63 Priscus, Historia Gothica, Fragmenta, vol. IV, I b, 25. sipas: Ilirët dhe Iliria te autorët antikë, përgatitur nga Selim Islami, Frano Prendi, Hasan Ceka, Skënder Anamali (Tiranë: Toena, 2002), 392. Shih edhe: Emine Hajdari & Arben Hajdari, Dardania dhe dardanët. Një histori rrëfyer nga autorët antikë (Prishtinë: Instituti i Historisë “Ali Hadri,” 2025), 281-282.
  65. 64 Noel Malcolm, Kosovo - A short History (London: Macmillan, 1998), 27.
  66. 65 Po aty.
  67. 66 Knaut, Quast, Die Völkerwanderung, 26.
  68. 67 Dëshmitë arkeologjike për hunët europianë përbëhen kryesisht nga materiale krahasuese të stepave euroaziatike, por mungesa e datimit të saktë dhe përmasat e vogla të nekropoleve e vështirësojnë nxjerrjen e përfundimeve mbi përbërjen e tyre. Po aty.
  69. 68 Po aty.
  70. 69 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 649.
  71. 70 Po aty.
  72. 71 Theodor Ippen, “Denkmäler verschiedener Altersstufen in Albanien,” në Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und Herzegovina. Herausgegeben von Bosnisch-Herzegowinischen Landesmuseum in Sarajevo. Redigiert von Dr. Moriz Hoernes. Zehnter Band. (Wien: Adolf Holzhausen, 1907), 9.
  73. 72 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 656.
  74. 73 Marcellini V. C., Chronicon: (442) X. 2. Eudoxii et Dioscori: “Bleda et Attila fratres multarumque gentium reges Illyricum Thraciamque depopulati sunt,” sipas botimit të Mommsen-it, Chronica minora, II, 80.
  75. 74 Marcellini V. C. Chronicon: Cyri solius, (441) VIIII. 3: “Hunnorum reges numerosis suorum cum milibus Illyricum irruerunt; Naisum, Singidunum aliasque ciuitates oppidaque Illyrici plurima exciderunt” Sipas botimit të Mommsen-it, Chronica minora, II, 80.
  76. 75 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 656.
  77. 76 Po aty, 657.
  78. 77 Po aty, 658.
  79. 78 Procopius, De Bello Persico II, 4, cituar sipas: po aty, 667.
  80. 79 Procopius, De Aedificiis. IV, 10, cituar sipas: po aty, 668.
  81. 80 Prokopi i Cezaresë i përmend me emër të gjitha këto kështjella, duke i renditur në lista. Shih: Procopius, De Aedificiis. IV, 4, 11, cituar sipas: po aty, 670.
  82. 81 Adem Bunguri, “Kalaja e Koxhaxhikut (Dibër),” në Studime historike, 1-2 (2009): 37, ref. 45.
  83. 82 Shuflaj, Serbët dhe shqiptarët, 8, 75.
  84. 83 Walter Pohl, Die Avaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567-822 n. Chr. (München: C. H. Beck 1988), 37.
  85. 84 Po aty, 281.
  86. 85 Matthias Hardt, Gold und Herrschaft: Die Schätze europäischer Könige und Fürsten im ersten Jahrtausend (Berlin: Akademie Verlag, 2004), 183.
  87. 86 Fshatari, emrin e të cilit studimet nuk e japin, gjatë punimit të arës hasi në një kazan dhe nuk u mor shumë me përmbajtjen e tij, por ua shiti kazanin për disa mesxhide tre shqiptarëve të tjerë, të cilët, me sa duket, filluan të ziheshin për shkak të tij. Kjo grindje u mor vesh në Tiranë nga autoritetet osmane të kohës. Mytesarifi Mehmet Hysni Beu u gjeti atyre një kupë ari (pokal), të cilën ua konfiskoi dhe e dërgoi për ekzaminim në Stamboll. Një pjesë tjetër përfundoi e shitur në Paris, ndërsa 39 pjesë të këtij thesari (me përjashtim të dy pjesëve, asaj të dërguar në Stamboll dhe një tjetre në Paris) u blenë më vonë nga J. Pierpont Morgan († 1913) dhe, pas vdekjes së tij, u ruajtën në Nju Jork nga i biri. Shih më tepër: Josef Strzygowski, Altai-Iran und Völkerwanderung. Ziergeschichtliche Untersuchungen über den Eintritt der Wanderer - und Nordvölker in die Treibhäuser Geistigen Lebens. Anknüpfend an einen Schatzfund in Albanien (Leibzig: J. C. Hinrichs’sche Buchandlung 1917), 1.
  88. 87 Hardt, Gold und Herrschaft, 184.
  89. 88 Po aty.
  90. 89 Pohl, Die Avaren, 281.
  91. 90 Ippen, “Denkmäler,” 6.
  92. 91 Hëna Spahiu, Damjan Komata, “Shurdhahu - Sarda qytet i fortifikuar mesjetar shqiptar (Rezultatet e gërmimeve të viteve 1967-1970),” në Iliria 3 (1974): 269-270.
  93. 92 Gjerark Karaiskaj, “Qyteti shqiptar i Sardës. Origjina dhe zhvillimi i qytetit mesjetar në Shqipërinë e Veriut,” në Monumente, nr. 15-16 (1978): 75-76.
  94. 93 Procop, De Bello Gothico III, 14, cituar sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 665-666.
  95. 94 Po aty, 666.
  96. 95 Bartlomiej Szymon Szmoniewski, “The Antes. Eastern “Brothers” of the Sclavenes?” në Florin Curta (ed.), Neglected Barbarians (Turnhout: Brepols, 2010), 82.
  97. 96 Mathias Knut, “Die frühen Slawen,” në M. Knut & Q. Dieter, Die Völkerwanderung, 80.
  98. 97 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 667.
  99. 98 Knut, “Die frühen Slawen,” 80.
  100. 99 W. Pohl, Die Awaren, 123. Sipas një letre nr. 26 të qershorit 592 (Greg. Reg. I, 2, 37, f. 132), tensione të ngjashme u shfaqën pak më vonë edhe në Istrie. Ndërsa për sulmet e barbarëve bëhet fjalë edhe në letrat 1, 2, 3 (f. 120), drejtuar prefektit ilirik Jobinus në mars të vitit 592, si edhe në letrën 2, 10 (f. 249), dërguar peshkopit të Salonës në korrik të vitit 600. Shih po aty, ref. 26, f. 377.
  101. 100 Cordignano, In Albania, 73.
  102. 101 Biermann, “Von Kiew an der Elbe,” 82-83.
  103. 102 Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 665.
  104. 103 Die Heerstrasse von Belgrad nach Constantinopel und die Balkanpässe. Eine historish-Geographische Studie. Von Dr. Constantin Jos. Jireček (Prag: F. Tempsky 1877), 64 (më tej: Jireček, Die Heerstrasse)
  105. 104 Procop, De Bello Gothico III, 13, p. 495, sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 674.
  106. 105 Aleksandër Meksi, “Të dhëna për historinë e hershme mesjetare të Shqipërisë (fundi i shek. VI – fillimi i shek. XI),” Iliria, 1 (1989): 112.
  107. 106 Procop, De Bello Gothico III, 38-40, cituar sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 675.
  108. 107 Gepidët ishin një popull që shfaqet për herë të parë në gjysmën e dytë të shek. IV pas Krishtit dhe ishin të vendosur në krahinat e Danubit, ndërmjet zonës verilindore hungareze dhe asaj veriperëndimore rumune. Studiues të ndryshëm janë përpjekur të krijojnë një lidhje ndërmjet gotëve dhe gepidëve, por sipas Michael Schmauder-it, gepidët nuk mund të identifikohen si gotë, pasi përfaqësonin një popull tjetër gjermanik. Michael Schmauder, “Im Brennpunkt des Geschehens: Germanische Völker an der Donau,” në Knut & Dieter, Die Völkerwanderung, 40-41.
  109. 108 Procop, De Bello Gothico IV, 25, sipas: Zinkeisen, Geschichte Griechenlands 1, 676.
  110. 109 Po aty.
  111. 110 Malcolm, Kosovo, 24.
  112. 111 Jusuf Buxhovi, Kosova, vol. 1: Darania in Ancient and Medieval Times (Houston: Jalifat Publishing 2013), 333.
  113. 112 Malcolm, Kosovo, 24.
  114. 113 On the Roman town of Doclea, 19.
  115. 114 Po aty, 11.
  116. 115 Malcolm, Kosovo, 26, 27.
  117. 116 Pohl, Die Awaren, 125.
  118. 117 Stefanaq Pollo & Arben Puto, The history of Albania from its origins to the present day. With the collaborations of Kristo Frashëri and Skënder Anamali. English translation by Carol Wiseman and Ginnie Hole (London/Boston/Henley: Routlegde & Kegan Paul [o. J]), 27.
  119. 118 Jireček, Die Heerstrasse, 68.
  120. 119 Po aty.
  121. 120 Felix Biermann, “Von Kiew an der Elbe,” në Knut & Dieter, Die Völkerwanderung, 82.
  122. 121 Po aty.
  123. 122 Georg Stadtmüller, “Die albanisch-rumänische Wanderungsbewegung (11. – 13. Jahrhundert),” në Georg Stadtmüller, Geschichte Südosteuropas mit 23 Karten und einem Anfang (München: R. Oldenburg, 1950), 202.
  124. 123 Pohl, Die Awaren, 124.
  125. 124 Po aty, 125.
  126. 125 Po aty.
  127. 126 Cordignano, In Albania, 73.
  128. 127 Jireček, Geschichte der Serben I, 120.
  129. 128 Jireček, Geschichte der Serben II, 110.
  130. 129 Malcolm, Kosovo, 24.
  131. 130 Jireček, Die Heerstrasse, 68.
  132. 131 Po aty.

Most read articles by the same author(s)

<< < 1 2 3 4 > >>