Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Maqedonia e shek. XIX ishte një mozaik popujsh, ku shumicën e popullsisë e përbënin bullgaro-maqedonasit dhe shqiptarët, por kishte edhe pakica të tjera etnike: serbë, turq, grekë etj. Në periudhën e zhvillimit të nacionalizmave dhe të formimit të identiteteve kombëtare lindën lëvizje konkurruese nacionaliste, të cilat synonin të legjitimonin si të tyret territore sa më të gjera të Maqedonisë. Duke qenë se identitetet fetare ishin të konsoliduara prej kohësh, në skenë kishin dalë rivalitetet fetare midis ortodoksëve: Patrikanës së Stambollit si mbrojtëse e greqizmit, Ekzarkatit bullgar dhe kishës serbe. Identitetet dhe besnikëria e popullsisë ortodokse në Maqedoni ishin të papërcaktuara dhe maqedonasit vendës të besimit ortodoks mund të konsideroheshin grekë, nëse ndiqnin një kishë greke, por bullgarë ose serbë nëse flisnin një gjuhë sllave. Për kishat ortodokse nuk kishte rëndësi gjuha të cilën e flisnin besimtarët, por varësia kishtare. Nëse një sllav i Maqedonisë (që fliste gjuhë sllave) ishte i lidhur me Patrikanën, automatikisht trajtohej si grek. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me shqiptarët ortodoksë. Në lojë ishte dhe shteti osman, i cili kreu reforma të rëndësishme arsimore gjatë periudhës së Tanzimatit. Pavarësisht nga pozita e disfavorshme e shqiptarëve si etni pa shtet të vetin, ata hapën shkolla shqipe në territoret shqiptare në Maqedoni aty ku mundën dhe e kthyen Manastirin në qendër të lëvizjes kombëtare për shkollën shqipe.

Fjalëkyçet

Milet, Patrikanë, Ekzarkat, arsim fetar, arsim laik, shkollat greke, shkollat bullgare, shkollat serbe, arsimi në gjuhën shqipe.

Article Details

How to Cite
Loka, Nikollë. 2024. “Lëvizjet Konkurruese Nacionaliste Dhe përpjekjet për Hapjen E Shkollave Shqipe Në Maqedoni ”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/g25aqj38.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Loka, Nikollë. 2024. “Lëvizjet Konkurruese Nacionaliste Dhe përpjekjet për Hapjen E Shkollave Shqipe Në Maqedoni ”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/g25aqj38.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. * Maqedonia është një rajon historik dhe gjeografik në Europën Juglindore. Në këtë artikull, emri Maqedoni i referohet vilajetit të Manastirit, që ishte një prej njësive administrative të Perandorisë Osmane. Kufijtë e këtij rajoni kanë ndryshuar me kalimin e kohës. Vilajeti i Manastirit u krijua në vitin 1874, u shpërbë më 1877 dhe u rikrijua në vitin 1879. Territori i vilajetit të Manastirit u pushtua nga ushtritë e Aleancës Ballkanike gjatë Luftës së Parë Ballkanike në vitin 1912 dhe u nda kryesisht midis Mbretërisë së Greqisë dhe Mbretërisë së Serbisë.
  2. 1 Dennis P. Hupchick, The Balkans: From Constantinople to Communism (New York: Palgrave Macmillan 2002), 134.
  3. 2 Dhimmi i referohet një subjekti jomysliman të Perandorisë Osmane, që rrjedh nga konceptet ligjore islame të anëtarësimit në shoqëri, “dhimmive” jomyslimanë u është ofruar mbrojtje nga shteti, janë përjashtuar nga shërbimi ushtarak në këmbim të taksave specifike. Statusi i dhimmiut u hoq ligjërisht më 1839 me Hatt-i Sherif të Gülhanes dhe u zyrtarizua me Ligjin osman të Kombësisë së vitit 1869, si pjesë e reformave më të gjera të Tanzimatit. H. Patrick Glenn, Legal Traditions of the World (Oxford University Press: 2007), 218-219.
  4. 3 Fatih Ozturk, “The Ottoman Millet System”,7, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/12937 (shikuar më 18.06.2014).
  5. 4 Kemal H. Karpat, “The Balkan National States and Nationalism”: Image and reality, Islamic Studies, vol. 36, no. 2/3, Special Issue: Islam in the Balkans (Summer/Autumn 1997), 343, published by: Islamic Research Institute, International Islamic University, Islamabad Stable URL: http://www.jstor.org/stable/23076200. (shikuar më 18.06.2014).
  6. 5 Milena B. Methodieva, Between Empire and Nation Muslim Reform in the Balkans (Standford California: Stanford University Press, 2021), 13.
  7. 6 Mehmeti II emëroi Gennadios II Scholarios si patriark më 1454 dhe e caktoi atë si udhëheqës shpirtëror, si dhe etnark ose, në turqisht, milletbashi të të gjithë të krishterëve ortodoksë në perandori, pavarësisht nga origjina etnike; jo vetëm grekët, por edhe bullgarë, serbë, shqiptarë, vlleh, moldavë, kroatë, sirianë, arabë ortodoksë, gjeorgjianë dhe lazë. Barbara Jelavich, History of the Balkans, Eighteenth and Nineteenth Centuries, vol. I (Cambridge University Press: 1983), 52.
  8. 7 Leften Stavros Stavrianos, “Antecedents to the Balkan Revolutions of the Nineteenth Century”, Journal of Modern History, vol. 29, no. 4 (Dec., 1957), 345.
  9. 8 Kryepeshkopata e Ohrit u krijua në vitin 1018 me uljen e Patrikanës Autoqefale Bullgare në rangun e Kryepeshkopatës. John Shea, Macedonia and Greece: the struggle to define a new Balkan nation (Jefferson, North Carolina and London: McFarland, 1997), 172-173.
  10. 9 Në kuvendin që u mbajt më 16 prill 1346 në Shkup morën pjesë kryepeshkopi serb Joanikije II, kryepeshkopi Nikolla I i Ohrit, patriarku Simeon i Bullgarisë dhe shumë hierarkë dhe dinjitarë të tjerë të kishës. Kuvendi shpalli ngritjen e Kryepeshkopatës Autoqefale Serbe në rangun e Patrikanës. Aleksandar Fotić, “Serbian Orthodox Church”, në Encyclopedia of the Ottoman Empire (New York: Infobase Publishing, 2008), 519-520.
  11. 10 Albert Doja, “Ecclesiastical Pressures and Language Politics: The Boundary Work of Albanian Language in the 17th-18th Centuries, Ecclesiastical Pressures and Language Politics”, në Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity, 50 (4) (2022), 759. (10.1017/nps.2021.55); (halshs-03648536).
  12. 11 Hupchick, The Balkans from Constantinople, 206.
  13. 12 Po aty.
  14. 13 Po aty.
  15. 14 Paschalis M. Kitromilides, “‘Imagined Communities’ and the Origins of the National Question in the Balkans”, European History Quarterly, 19 (1989), 152.
  16. 15 Tuğrul Özcan, “Abdulhamid Doneminde Gayrimuslim okullarinin idari isleyisine dair birdegerlendirme”, në Uluslararasi multidisipliner çaliṩmalari sempozyumu (Roma, Italya: 18-21 Mayıs 2017), 122-123.
  17. 16 Nathalie Clayer, Në origjinë të nacionalizmit shqiptar, lindja e një kombi me shumicë myslimane në Europë (Tiranë: Përpjekja, 2012), 46.
  18. 17 Artan Puto, The idea of Nation during the Albanian National Movement (1878-1912), Thesis (Florence: European University Institute, Department of History and Civilization, 2012), 34.
  19. 18 Ernest Gellner, Nationalism (London: Weidenfeld & Nicolson, 1997), 41.
  20. 19 Po aty, 54.
  21. 20 Eric J. Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1870, Programme, myth, reality, Second Edition (Cambridge University Press: 1990), 108.
  22. 21 Misha Glenny, The Balkans: Nationalism, War and the Great Powers 1804-1999 (London: Penguin Putnam Inc., 2000), 115.
  23. 22 Alexis Heraclides, The Macedonian Question and the Macedonians: A history (Routledge: 2021), 6.
  24. 23 Hupchick, The Balkans from Constantinople, 297.
  25. 24 Nick Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 1870-1912, Thesis (Victoria University: 2005), 106.
  26. 25 Aleksandar Amfiteatrov, Strana razdora (St. Petersburg: I.V. Rayskoy, 1903), 13.
  27. 26 Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 43-44.
  28. 27 Heraclides, The Macedonian Question, 64.
  29. 28 Clayer, Në origjinë të nacionalizmit, 46.
  30. 29 İsmail Yücedağ & Nurgün Koç, “Kërkesat e shqiptarëve për shkollimin në gjuhën amtare”, në Dituria islame 354 (maj 2020), 35.
  31. 30 Glenny, The Balkans, 114.
  32. 31 Po aty, 116.
  33. 32 Po aty, 114.
  34. 33 Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 92.
  35. 34 Andrew Rossos, Macedonia and Macedonians (California, Standfort: Hoower Institution Press, 2008), 73.
  36. 35 Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 340-341.
  37. 36 Kitromilides, “Imagined Communities”, 182.
  38. 37 Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 374.
  39. 38 Michael Palairet, Macedonia: A Voyage through History, vol. 2 (From the Fifteenth Century to the Present), (Cambridge Scholars Publishing: 2015), 123.
  40. 39 Victor Roudometof, Collective Memory, National Identity, and Ethnic Conflict, Greece, Bulgaria, and the Macedonian Question (Praeger Publishers: 2002), 92-93.
  41. 40 Heraclides, The Macedonian Question, 9.
  42. 41 Rossos, Macedonia and Macedonians, 75.
  43. 42 Roudometof, Collective Memory, 92-93.
  44. 43 Rossos, Macedonia and Macedonians, 75.
  45. 44 Урош Шешум, “Српске школе и учитељи у Старој Србији и Македонији у Великој источној кризи”, Историјски Архив Шумадије, Крагујевац, Јован Ристић дражвник и дипломата - Берлински Конгрес, Зборник Радова са наuчног Скупа, Одржаног 28. новембра 2018. године у Крагујевцу Уредник Предраг Илић, архивски саветник (Крагујевац: 2020) (Uroš Šešum, “Srpske škole i učitelji u Staroj Srbiji i Makedoniji u Velikoj istočnoj krizi”, Istorijski Arhiv Šumadije, Kragujevac, Jovan Ristić dražvnik i diplomata – Berlinski Kongres, Zbornik Radova sa naučnog Skupa, Održanog 28. novembra 2018. godine u Kragujevcu, Urednik Predrag Ilić, arhivski savetnik (Kragujevac: 2020), 199.
  46. 45 Roudometof, Collective Memory, 43.
  47. 46 Rossos, Macedonia and Macedonians, 124.
  48. 47 Stavrianos, “Antecedents to the Balkan”, 521.
  49. 48 Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 314-315.
  50. 49 Heraclides, The Macedonian Question, 9.
  51. 50 Anastasovski, Contestation over Macedonian Identity, 387.
  52. 51 Seçkin Arpalier & Ireida Hamzaj, “Analysing from a systematic perspective the Albanian nationalism in the Ottoman Empire”, Acta Humana, 1 (2020), 10.
  53. 52 Avzi Mustafa, “Përpjekjet e shqiptarëve në Maqedoni për arsim kombëtar në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX”, https://merbraha.com/perpjekjet-e-shqiptareve-ne-maqedoni-per-arsim-kombetar-ne-fund-te-shekullit-xix-dhe-ne-fillim-te-shekullit-xx/ (shikuar më 23.09.2020).
  54. 53 Po aty.
  55. 54 Po aty.
  56. 55 Po aty.
  57. 56 Mustafa Gençoğlu, “Osmanlı Devleti’nini Şkodra Vilayeti’ndeki Eğitim Politikası (1876-1908)”, Yeni Turkiye 69 (2015): 4922.
  58. 57 Po aty.
  59. 58 Clayer, Në origjinë të nacionalizmit, 445-446.
  60. 59 Hugh Poulton, Who are the Macedonians?, Second Edition (Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 2000), 65.
  61. 60 Jashar Rexhepagiq, Zhvillimi i arsimit dhe i sistemit shkollor të kombësisë shqiptare në territorin e ish- Jugosllavisë së sotme (Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i KSAK, 1970), 59.
  62. 61 Nexhat Abazi, Zhvillimi i arsimit, shkollës dhe i mendimit pedagogjik shqiptar në Maqedoni (Tetovë: BKSH, 1997), 61; Mustafa, “Përpjekjet e shqiptarëve në Maqedoni për arsim”.
  63. 62 Abazi, Zhvillimi i arsimit, 62-63.
  64. 63 Po aty, 64-65.
  65. 64 Po aty, 63.
  66. 65 Denisa Kostovicova, Kosovo: The Politics of identity and space (London & New York: Routledge, 2005), 33.
  67. 66 Qerim Lita, “Shqiptarët ortodoksë në Rekë të Epërme dhe shkombëtarizimi i tyre gjatë shekullit XX”, në, Shqiptarët e Rekës së Epërme përballë sfidave të kohës (red.) Ali Pajaziti, Nasir Selimi, Rasim Zuferi (Gostivar-Shkup: Universiteti i Europës Juglindore, 2014), 294.
  68. 67 Документи о cпољној политици Краљевине Србије 1903-1914, књига III, Свеска 5/1 (1/14 Aприл - 31 Aвгуст / 13 Септембар 1909) Приредио Михаило Војводић, САНУ, Одељење историјских наука (Београд: 2014), док. 232 (496). Послаништво Краљевине Србије Бугарској - Софија, Министру иностраних дела Краљевине Србије др Миловану Ђ. Миловановићу - Београд (Dokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije 1903-1914, knjiga III, Sveska 5/1 1/14 April - 31 Avgust / 13 Septembar 1909 Priredio Mihailo Vojvodić, SANU, Odeljenje istorijskih nauka (Beograd: 2014), dok. 232 (496). Poslaništvo Kraljevine Srbije Bugarskoj - Sofija, Ministrit të Punëve të Jashtme të Mbretërisë së Serbisë, Dr. Millovan Đ. Milovanoviq - Beograd. 68 Haus, Hof und Staatsarchiv Wien, Politisches Archiv, Albanien (më tej: HHSt.A.PA.A.) në Arkivin e Institutit të Historisë (më tej: AIH), Vj. 20-13-1306. Raport i konsullit austro-hungarez në Manastir, Posfaj dërguar ministrit të Punëve të Jashme, kontit Aehrenthal, Manastir, 1 shkurt 1910.
  69. 69 Документи о cпољној политици Краљевине Србије 1903-1914, књига IV, Свеска 1/1 (1/14 јануар-30. aприл / 13 мај 1910. Године), Приредили Љиљана Алексић-Пејковић, Климент Џамбазовски, САНУ, Одељење историјских наука (Београд: 2012), док. 106 (337). Конзулат оделењу Министарства иностраних дела Краљевине Србије - Београд. Конзулат Краљевине Србије-Приштини (Dokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije 1903-1914, knjiga IV, Sveska 1/1 1/14 januar- 30. april / 13 maj 1910. godine, Priredili Ljiljana Aleksić-Pejković, Kliment Džamb azovski, SANU, Odeljenje istorijskih nauka (Beograd: 2012), dok. 106 (337). Konsullata e Mbretërisë Serbe për Departamentin e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Mbretërisë së Serbisë në Beograd, Prishtinë.
  70. 70 Po aty.
  71. 71 Po aty.
  72. 72 Esmeralda Hoti Dani, Le istituzioni educative in Albania dal 1878 al 1913, Dissertazione (Universita degli Studi di Macerata, Dipartimento di Scienze dell’educazione e della formazione dei beni culturali e del turismo, 2014), 105.
  73. 73 Hupchick, The Balkans from Constantinople, 306.
  74. 74 I. G. Senkevič, “Osvoboditelno revolucija 1908 goda i albansko nacionalni diviženie”, në Sovetskoe, no.1 (Moskva: 1958), 159.
  75. 75 Xhevat Lloshi, David Hosaflook, “Te fillimet e shkollimit shqip për shqiptarët në Maqedoni dhe në Kosovë”, konferencë shkencore me temë: 75-vjetori i hapjes së shkollave shqipe në Kosovë dhe në Maqedoninë Perëndimore, 20 nëntor 2016, 5. https://www.academia.edu/36855310/Te_fillimet_e_shkollimit_shqip_ p%C3 %ABr_shqiptar%C3%ABt_n%C3%AB_Maqedoni_dhe_n%C3%AB_Kosov%C3%AB (shikuar më 20.05. 2024).
  76. 76 Sevgani Ibrahimi, “Arsimi shqip në rajonin e Pelagonisë”, Zëri i Pelagonisë, nr. 3-4 (Shkup: 2010), 79; Abazi, Zhvillimi i arsimit, 124.
  77. 77 Mustafa, “Përpjekjet e shqiptarëve në Maqedoni për arsim”.
  78. 78 Rezehana Hysa, “Veprimtaria kulturore-arsimore e Shoqërisë “Dëshira” të Sofjes dhe influenca e Josiv Bajger-it në përhapjen e arsimit dhe shkollave shqipe në Rekë të Epërme”, Shqiptarët e Rekës së Epërme përballë sfidave të kohës, (red.) Ali Pajaziti, Nasir Selimi, Rasim Zuferi (Gostivar-Shkup: Universiteti i Europës Juglindore, 2014), 323.
  79. 79 Clayer, Në origjinë të nacionalizmit, 130.
  80. 80 Viola Dolani, Belinda Mero, “Hulumtim mbi kontributin e atdhetarëve të Rilindjes në shkollën shqipe”, në 130 vjet Mësonjëtorja e Parë Shqipe – vatër e arsimimit, emancipimit dhe ngritjes së vetëdijes kombëtare, konferencë shkencore mbarë-shqiptare, Korçë, 6 mars 2017 (përmbledhje materialesh), (Vlorë: Triptik, 2017), 225.
  81. 81 HHStA PA XXXVIII. Kt. 404 f. 132r-133v, Prochaska - Ahrenthalit, Raporti Nr. 63, Prizren 7 shtator 1909, citim sipas: Politik und Gesellschaft im Vilayet Kosovo und im serbisch Beherrschten 1870-1914, Berchte der östrreichischen Konsuln aus dem zentralen Ballkan (1870-1914) Verlag der österreichischen akademie der Wissenschaften (Wein: 2020), 46.
  82. 82 Hysni Myzyri, Arsimi kombëtar shqiptar (1908-1912), (Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore i Kosovës, 1996), 56; Avzi Mustafa, “Anastas Albanski (Arnaudov) mësuesi nga Reka e Epërme”, në Shqiptarët e Rekës së Epërme përballë sfidave të kohës, (red.) Ali Pajaziti, Nasir Selimi, Rasim Zuferi (Gostivar-Shkup: Universiteti i Europës Juglindore, 2014), 72; Nexhat Abazi, Zhvillimi i arsimit, 193.
  83. 83 Myzyri, Arsimi kombëtar shqiptar, 56.
  84. 84 Po aty, 293.