Revista Studime Historike / Historical Studies është një revistë shkencore e specializuar në fushën e historisë, botuar e pandërprerë nga viti 1964 deri në ditët e sotme. Është vazhdimësi e Buletinit të Institutit të Studimeve (1947), Buletinit të Institutit të Shkencave (1948-1952), Buletinit të Shkencave Shoqërore (1952-1957), Buletinit të Universitetit Shtetëror të Tiranës - shkencave shoqërore. Nga viti 1964 deri në vitin 1972 Studime Historike u botua nga Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, dhe pas ndarjes së dy instituteve, nga viti 1973 nga Instituti i Historisë, fillimisht si pjesë e Akademisë së Shkencave dhe, nga viti 2008-2023, si pjesë e Qendrës/Akademisë së Studimeve Albanologjike. Nga fundi i vitit 2023, Instituti i Historisë është pjesë e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Redaksia e saj përbëhet nga studiues të afirmuar shqiptarë dhe të huaj, me botime të njohura në fushën e historisë. Revista Studime Historike botohet dy herë në vit nga Instituti i Historisë në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë. Revista pranon dhe shqyrton shkrime të pabotuara më parë në trajtën e artikujve dhe kontributeve të tjera shkencore që fokusohen në historinë e shqiptarëve në rajonin e Evropës Juglindore, si Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Serbia, Greqia si dhe në vende të tjera të Evropës dhe të botës. Revista publikon artikuj që kryejnë kërkime shkencore mbi zhvillimet politike, ekonomike, sociale, kulturore dhe intelektuale të shqiptarëve nga periudha e mesjetës deri në fund të shek. XX. Të gjitha shkrimet e pranuara janë subjekt i një procesi të dyfishtë të rishikimit të jashtëm nga recenzentë të cilët nuk njohin autorin dhe ansajelltas. Për tu pranuar, artikujt shkencorë duhet të konsiderohen të botueshme nga bordi editorial dhe dy rishikues emrat e të cilëve nuk bëhen të ditur nga redaksia e revistës. Artikujt mund të dërgohen në redaksinë e revistës në gjuhën shqipe ose anglisht, por ato publikohen në gjuhën shqipe me një përmbledhje në gjuhën angleze. Studime Historike është një revistë me akses të hapur. Ajo është e përfshirë në Crossref dhe Google Scholar. Autorët duhet të dërgojnë artikujt e tyre në adresën e postës elektronike të revistës studime.historike@asa.edu.al si dhe të ndjekin udhëzimet teknike për përgatitjen e tekstit dhe citimit sipas stilit të Çikagos si dhe parimeve etike të botimit të punimeve shkencore. Në të kundërt, artikulli nuk mund të pranohet nga redaksia e revistës Studime Historike. ISSN: 0563-5799 (Printuar) ISSN: 3005-8481 (Online) Botuar nga : Instituti i Historisë, Shqipëri
VRASJET NË KUFI NË VITIN 1990: MIDIS LIGJIT, IDEOLOGJISË DHE DHUNËS SHTETËRORE
Ky artikull analizon fenomenin e vrasjeve në kufi gjatë periudhës maj-dhjetor 1990, si një nga format më të dokumentuara të dhunës shtetërore në fundin e regjimit totalitar në Shqipëri. Edhe pse në aspektin sasior ato përbëjnë një pjesë të vogël të krimeve shtetërore gjatë viteve 1945-1990, këto ngjarje dëshmojnë vazhdimësinë e mekanizmave represivë të shtetit deri në prag të rrëzimit të tij. Nëpërmjet qasjes mikrohistorike, studimi synon të zbardhë kontradiktat midis legjislacionit dhe praktikës në vitin 1990, duke mbrojtur tezën se, në rastin e vrasjeve në kufi – të kryera në shkelje të ligjit – motivi ideologjik mbizotëroi mbi atë ligjor. Ky rast studimor rrëzon retorikën zyrtare të kohës për reforma demokratizuese. Krahasimi me praktikat e vendeve të tjera ish-komuniste ndihmon të evidentohen veçoritë e modelit shqiptar, i cili shfaqet më brutal dhe më i vonuar në raport me proceset e liberalizimit në Europën Lindore. Analiza e qëndrimit të Partisë së Punës të Shqipërisë (PPSH), institucioneve, njësive kufitare dhe komuniteteve lokale ndihmon të kuptohet se si frika, ideologjia dhe izolimi prodhuan një sistem shtypës ndaj të drejtave të njeriut, një shoqëri të bazuar në kodin e heshtjes dhe një post-tranzicion që dështoi të realizonte drejtësinë tranzitore.
Vrasjet në kufi, dhunë shtetërore, komunizëm, mikrohistori, PPSH, drejtësi tranzitore, Shqipëri 1990.
DIMENSIONI I LUFTËS BRENDA LLOJIT DUKE PËRDORUR SIGURIMIN E SHTETIT GJATË REGJIMIT KOMUNIST NË SHQIPËRI (1947 – 1953)
Studimi i epokёs sё Sigurimit tё Shtetit nё Shqipёri pёrgjatё epokёs komuniste, edhe pas mё shumё se 30 vjetëve tranzicion qё po kalon vendi ynё, mbart ende recidiva tё mёdha. Strukturat e sigurisё nё çdo vend tё botёs kanё pasur pёrherё vёmendjen e studiuesve, analistёve dhe asaj pjese tё interesuar tё opinionit publik. Nё vendin tonё, studimi i Sigurimit tё Shtetit dhe i angazhimit të kësaj strukture famёkeqe nё jetёgjatёsinё e sistemit komunist nё Shqipёri ka një rёndёsi tё veçantё. Artikulli qё po paraqesim synon tё analizojё mёnyrёn se si lidershipi mё i lartё komunist nё Shqipёri pёrdori strukturat e Sigurimit tё Shtetit për tё goditur kundërshtarët e tij brenda vetë sistemit. Lufta brenda llojit nё Partinё Komuniste Shqiptare (pas vitit 1948, Partia e Punёs e Shqipёrisё) nuk ndryshonte shumё nga ajo që zhvillohej në vendet e tjera anёtare tё Kampit Socialist. Megjithatë, nё vendin tonё, zvetёnimi dhe deformimi i gjithçkaje qё kishte tё bёnte me "t'i bёsh qejfin" udhёheqjes dhe me pёrfitimin e favoreve nuk njihte asnjё kufi. Duke analizuar luftën brenda llojit në sistemin komunist nё Shqipёri dhe angazhimin e strukturave tё Sigurimit, arrijmё tё kuptojmё dallimin e thellë ndёrmjet ndёrgjegjes dhe djallёzisё, moralit dhe poshtёrsisё – një luftë që u shndërrua nё doktrinё. Artikulli bazohet kryesisht nё dokumente arkivore autentike, fryt i njё pune tё gjatё nё arkivat e shtetit shqiptar, si edhe nё literaturën mё të pёrzgjedhur kombёtare dhe ndёrkombёtare. Kjo literaturë mbështetet nё njё metodologji analitike tё hollësishme për shqyrtimin e ngjarjeve kryesore qё shënuan jetёgjatёsinё e 45 vjetëve të një pushtetit politik tё paskrupullt.
Shqipёri, Sigurimi i Shtetit, goditje, Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Koçi Xoxe, eliminime.
ENVER HOXHA DHE SHQIPËRIA NË PROPAGANDËN E GAZETAVE RUMUNE NË FILLIMET E KOMUNIZMIT (1945-1948)
Pas Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, veçanërisht pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, marrëdhëniet diplomatike midis dy shteteve u zhvilluan dhe u konsoliduan me shpejtësi brenda pak vjetëve. Megjithatë, agresioni italian ndaj Shqipërisë, në prill të vitit 1939 i dobësoi në mënyrë të dukshme lidhjet dypalëshe në nivel konsullor, ndërsa vijimi i Luftës së Dytë Botërore i ndërpreu ato de facto. Vetëm në mars të vitit 1948 u rivendosën marrëdhëniet diplomatike në nivel legate, dhe kjo ndodhi vetëm pas vendosjes së pushtetit komunist në Bukuresht. Megjithatë, marrëdhëniet dypalëshe mbetën periferike dhe të zbrazëta në përmbajtje. Enver Hoxha ushqente një ndjenjë mospëlqimi ndaj Mbretit Mihai, i cili ishte dekoruar nga Stalini me urdhrin sovjetik “Pobeda”, si dhe ndaj komunistëve rumunë të udhëhequr nga Gheorghe Gheorghiu-Dej. Marrëdhëniet rumuno-shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore u bënë jo vetëm periferike, por edhe më pak koherente në vizione dhe strategji, duke lënë pas dore trashëgiminë e tyre historike me vlerë. Shqipëria ishte shteti i fundit komunist europian me të cilin Rumania rivendosi marrëdhëniet diplomatike në mars të vitit 1948, si dhe regjimi i fundit komunist në Europë me të cilin Rumania ngriti nivelin e përfaqësimit në atë të ambasadës në vitin 1950. Në këtë artikull trajtohen disa aspekte të mënyrës se si propaganda komuniste rumune e paraqiste Shqipërinë, Enver Hoxhën dhe shqiptarët. Elementet themelore të këtij pasqyrimi gjenden në organin zyrtar të shtypit komunist rumun “Scânteia”, në fillimet e regjimit totalitar, gjatë gjysmës së dytë të viteve 1940.
Rumani, Shqipëri, propagandë rumune, komunizëm, Enver Hoxha, Gheorghe Gheorghiu-Dej.
TRAJEKTORJA E NJË KULTI: ENVER HOXHA DHE SENDËRTIMI I UDHËHEQËSIT STALINIST (1944-1948)
Artikulli “Trajektorja e një kulti: Enver Hoxha dhe sendërtimi i udhëheqësit stalinist (1944-1948)” shqyrton procesin e ngjizjes dhe konsolidimit të kultit të individit rreth Enver Hoxhës në vitet e para të regjimit komunist shqiptar. Duke u mbështetur në burime arkivore, dëshmi të bashkëkohësve dhe dokumente të brendshme partiake, studimi heton mënyrën se si një figurë pa përvojë të gjatë revolucionare dhe me kontakte të kufizuara me lëvizjen bolshevike arriti të ngjitej në krye të Partisë Komuniste të Shqipërisë (PKSH) dhe, më pas, të shndërrohej në qendër të legjitimitetit të pushtetit totalitar. Analiza ndalet në tri faza të këtij procesi: ngjitja e Hoxhës në udhëheqje përmes një zinxhiri rastësish të favorshme dhe aftësisë për të menaxhuar konfliktet fraksioniste; transformimi i figurës së tij nga “komandant popullor” në “udhëheqës partie” gjatë viteve të Luftës Nacionalçlirimtare dhe menjëherë pas saj; dhe, së fundi, konsolidimi i autoritetit të tij absolut në periudhën 1946-1948, përmes ndërthurjes së propagandës, kontrollit politik dhe instrumentalizimit të krizave ndërpartiake e ndërkombëtare. Në këtë kuadër, artikulli analizon edhe rolin e bashkëpunëtorëve si Miladin Popović-i, Nako Spiru e Koçi Xoxe, për të kuptuar mekanizmat e përplasjes dhe të përvetësimit të pushtetit. Studimi argumenton se kulti i Hoxhës nuk ishte një produkt spontan i adhurimit popullor, por një konstrukt politik i përpunuar, që ndërthuri elemente të traditës autoritariste shqiptare me modelet staliniste të legjitimimit. Përmes këtij procesi, Hoxha jo vetëm siguroi mbijetesën e tij politike, por vendosi edhe themelet ideologjike dhe institucionale të totalitarizmit shqiptar në dekadat që pasuan.
Kulti i individit, Enver Hoxha, totalitarizëm, Partia Komuniste e Shqipërisë, propagandë.
NDËRTIMI I SHTETIT NË KOHË TË PASIGURTA: PROJEKTET FINANCIARE, KAPITALI I HUAJ DHE SOVRANITETI NË SHQIPËRINË E VITEVE 1913-1918
Artikulli ka në fokus përpjekjet për ndërtimin e një shteti funksional në Shqipërinë e pas pavarësisë, në një kontekst të pasigurt politik dhe ekonomik. Në qendër të analizës është ngritja e sistemit financiar kombëtar, fillesat e të cilit i gjejmë te projekti i Bankës Kombëtare Shqiptare, i konceptuar nga Qeveria e Përkohshme e Vlorës si një hap drejt konsolidimit institucional dhe pavarësisë financiare. Megjithatë, marrëveshja koncesionare e vitit 1913 e ktheu këtë nismë në një mjet të kontrollit austro-italian, duke e lënë palën shqiptare në pozitë periferike. Gjatë Luftës së Parë Botërore, fragmentimi territorial dhe monetar e pengoi ndërtimin e një tregu financiar kombëtar dhe e shndërroi monedhën në instrument të dominimit politik. Një përjashtim i kufizuar ishin bonot e Korçës (1917), të mbikëqyrura nga autoritetet franceze, të cilat mbartnin funksion simbolik në afirmimin e identitetit shtetëror shqiptar. Duke u mbështetur në qasjet teorike të shtetformimit, varësisë strukturore dhe imperializmit strukturor, artikulli ndriçon tensionin mes projekteve të modernizimit dhe kufizimeve të vendosura nga arkitektura ndërkombëtare e pushtetit. Përmes analizës së dokumenteve arkivore dhe literaturës historike, artikulli argumenton se rasti shqiptar përfaqëson një shembull paradigmatik të sfidave të shtetformimit në periferinë globale, ku ndërtimi i institucioneve kombëtare varej nga balanca e Fuqive të Mëdha dhe konteksti gjeopolitik, rrjedhojë e Luftës së Parë Botërore.
Shtetformim, Banka Kombëtare Shqiptare, varësi strukturore, sovranitet, modernizim periferik, Lufta e Parë Botërore.
POLITIKA EKSPANSIONISTE E ITALISË NDAJ TERRITOREVE SHQIPTARE NGA FUNDI I SHEK. XIX DERI NË FILLIM TË SHEK. XX
Ky artikull analizon politikat ekspansioniste të Italisë ndaj territoreve shqiptare nga fundi i shek. XIX deri në fillim të shek. XX, duke u përqendruar tek interesat strategjikë italianë në Adriatik dhe Ballkan. Përmes shqyrtimit të burimeve historike italiane dhe shqiptare trajtohen përpjekjet diplomatike, kulturore dhe ushtarake për të siguruar ndikim mbi Shqipërinë, duke përfshirë mbështetjen e institucioneve arsimore, klerin katolik, komitetet “pro Albania”, si edhe konkurrencën me Austro-Hungarinë. Studimi thekson rolin e rivalitetit austro-italian në formësimin e kësaj strategjie. Ky rivalitet u shfaq veçanërisht në fushën fetare dhe arsimore, duke u pasqyruar në numrin e madh të shkollave që qeveria italiane financoi në këtë periudhë në qytetet shqiptare, si edhe në funksionimin e zyrave postare e konsullore, si dhe në marrëdhëniet tregtare.
Shqipëri, Itali, Austro-Hungari, politika ekspansioniste italiane, arsim.
Murtaja në trojet shqiptare gjatë shekujve osmanë XVI-XVII
Artikulli trajton historinë e murtajës në trojet shqiptare gjatë shek. XVI-XVII, në kuadrin e Perandorisë Osmane. Ai mbështetet në burime të ndryshme arkivore dhe literaturë shkencore, përfshirë dokumente venedikase dhe raguzane, si dhe studime të autorëve bashkëkohorë. Punimi ndjek një linjë kronologjike, duke dokumentuar shpërthimet e murtajës në qytete të ndryshme shqiptare (Shkodër, Durrës, Vlorë, Ulqin, Lezhë, Gjirokastër, Delvinë) dhe rajonet e tyre, si dhe ndikimet mbi jetën shoqërore, ekonomike e fetare. Përveç analizës së burimeve osmane dhe islame mbi kuptimin e murtajës (p.sh. si “martirizim” sipas haditheve), studimi nxjerr në pah edhe dimensionin ndërkulturor, ku praktikat mistike, besimet fetare dhe përpjekjet administrative përballen me realitetin e një epidemie të përsëritur. Artikulli hedh dritë mbi dinamikat lokale dhe ndërrajonale të përhapjes së sëmundjes.
Murtajë, Shqipëri, Perandoria Osmane, shek. XVI-XVII, shëndetësi, Raguzë, Venedik, kujtesë kolektive.
Mbi përbërjen etniko-fetare të hapësirave jugore shqiptare gjatë shek. XV sipas regjistrave kadastrorë osmanë të kësaj periudhe. Një rilexim
Shtrirja e sundimit osman në hapësirën ballkanike gjatë shek. XV solli me vete edhe ndryshime në aspektin politik, ekonomik dhe kulturor të kësaj hapësire. Kështu, përveç një pjese të vogël të zonave bregdetare që vijuan të qëndronin nën sundimin venecian, në brendësinë e gadishullit u shtri plotësisht sundimi i sulltanit, i cili në praktikë u zbatua kryesisht përmes instalimit të sistemit të timarit. Për rrjedhojë, regjistrat kadastrorë, të cilët janë edhe burimet kryesore që i referohen funksionimit të këtij sistemi, përbëjnë edhe dokumenta-cionin parësor sa i përket historisë së zotërimeve osmane për këtë shekull. Ndonëse qëllimi i hartimit të tyre lidhej drejtpërdrejt me politikat fiskale që osmanët ndërmorën në hapësirat ku shtrinë sundimin e tyre, regjistrat kadastrorë mbeten burimet kryesore për të kuptuar historinë lokale të shek. XV. Në këtë artikull synohet një lexim analitik i këtyre burimeve për të evidentuar rolin që ato luajnë në gjurmimin e pranisë së shqiptarëve, veçanërisht në hapësirat jugore gjatë kësaj periudhe.
Demografi, etnicitet, religjion, regjistra kadastrorë osmanë, shek. XV.
NDIKIMI I ÇLIRIMIT NË IDENTITETIN KOMBËTAR: ANALIZA SHKENCORE DHE PERSPEKTIVA PËR TË ARDHMEN
Ky artikull ndërmerr një analizë të thelluar dhe ndërdisiplinore mbi rolin formues të luftërave çlirimtare në procesin e ndërtimit dhe konsolidimit të identitetit kombëtar shqiptar, duke u mbështetur në historiografinë kritike, teoritë moderne të nacionalizmit dhe konceptet e kujtesës kolektive. Duke kaluar nga një lexim përcaktues i historisë drejt një qasjeje kritike, studimi ndriçon mënyrën se si çlirimi – i përjetuar në epoka me rëndësi të veçantë, si ajo e Skënderbeut, Lidhjes së Prizrenit, Luftës Nacionalçlirimtare dhe Luftës për çlirimin e Kosovës – ka funksionuar si një akt themelor i artikulimit të ndërgjegjes kombëtare dhe i mobilizimit të përkatësisë etnike. Nëpërmjet analizës së transformimit të përvojave çlirimtare në narrativa kombformuese, artikulli shqyrton se si shteti dhe institucionet historiografike, në kontekste të ndryshme kohore dhe ideologjike, i kanë strukturuar këto ngjarje si përbërës të legjitimitetit politik dhe identitar. Duke ndjekur një qasje krahasuese dhe diskursive që përfshin burime primare dhe literaturë sekondare kritike, studimi synon të kontribuojë në rikonceptimin e funksionit të luftës dhe të çlirimit si mekanizma simbolikë për ndërtimin e kujtesës kolektive dhe të kohezionit kombëtar. Në këtë kontekst, çlirimi nuk paraqitet thjesht si përfundim i një pushtimi të huaj, por si një proces historik me pasoja afatgjata në formësimin e kulturës politike shqiptare dhe në artikulimin e një etosi kombëtar, i cili ka mbijetuar përtej rrethanave të veçanta të kohës. Artikulli thekson se narrativa e çlirimit, megjithëse shpeshherë e politizuar, mbetet një burim i pashtershëm për kuptimin e identitetit dhe të projektit të sovranitetit kombëtar në hapësirën shqiptare bashkëkohore.
Identiteti kombëtar shqiptar, luftërat çlirimtare, kujtesa historike, historiografia shqiptare, nacionalizmi modern, procesi i kombformimit, shtetndërtimi në Kosovë
HESAP I QЁRUAR APO LLOGARI E DЁSHTUAR? ANALIZA E MARRЁDHËNIEVE POLITIKO-EKONOMIKE PAS ACARIMIT STALIN-TITO NDЁRMJET SHQIPЁRISЁ DHE JUGOSLLAVISЁ NЁ PERIUDHЁN QERSHOR 1948 – NЁNTOR 1949
Studimi analizon kthesёn e madhe nё marrёdhёniet shqiptarojugosllave. Si shpjegohet që, nё Plenumin VIII u ritheksua me forcë rruga e pandashme e bashkimit dhe e vёllazёrimit me popujt e Jugosllavisё, dhe u dënuan si tradhtarё të gjithё ata qё e kishin kundёrshtuar kёtё rrugё, ndërkohë që, në një periudhë shumë të shkurtër qëndrimi politik ndryshoi rrënjësisht? Klasa politike komuniste e asaj kohe duhej ta kishte kuptuar se pavarёsia politike e njё vendi ёshtё totalisht e pandarё me pavarёsinё ekonomike tё tij. Shqipёria nuk kishte as mundёsinё mё të vogёl tё ecte me kёmbёt e saj pa ndihmёn ekonomike të njё fuqie tjetёr. Jugosllavia, pёr interesat e saj kombёtarë, ia kishte dalё mbanё ta mbante pas vetes Shqipёrinё, por jo Bashkimin Sovjetik. Acarimi i marrёdhёnieve ndёrmjet kёtyre dy vendeve pa dyshim qё do tё kishte ndikim të fortё tek udhёheqja komuniste shqiptare. Ky artikull studimor pёrqendrohet te pasojat ekonomike qё pati pёr Shqipёrinё dёshtimi i marrёdhёnieve tё ngushta e "vёllazёrore" me Jugosllavinё. Do të pёrpiqem tё shpjegoj, duke u mbështetur nё dokumente autentike arkivore tё prezantuara pёr herё të parё, pse prishja e marrёdhёnieve të Shqipёrisё me Jugosllavinё pati kryesisht pasoja ekonomike pёr vendin dhe aspak politike. Lidershipi politik shqiptar doli pjesёrisht i pacёnuar nga kjo përplasje dhe, madje, forcoi edhe mё shumё pozitat e tij. Nё pjesën e fundit tё artikullit, bёhet njё analizё e hollёsishme e pasojave ekonomike që pati Shqipëria në marrëdhëniet me Jugosllavinё, bazuar nё dy materiale tepёr sekrete pёr kohёn, ku mё i fundit ёshtё i vitit 1984. Metodologjia e pёrdorur nё kёtё artikull ёshtё analitiko ekonomike, e bazuar nё njёrёn prej situatave mё komplekse qё kaloi lidershipi politik shqiptar nё fillim të Luftёs sё Ftohtё.
Shqipёri, Jugosllavi, ekonomi, detyrime financiare, politikё.
SHQIPËRIA NË BASHKËSINË PERANDORAKE TË ROMËS 1939-1943 (Zgjidhja kushtetuese e raportit mes Shqipërisë dhe Italisë)
Artikulli studion historinë politike dhe institucionale të Shqipërisë gjatë pushtimit të saj nga Italia fashiste në periudhën 1939-1943. Autori shqyrton fenomene që zakonisht historiografia i klasifikon si fenomene pas-kapitullimi, të cilat kanë qenë të pranishme në të gjitha vendet e pushtuara nga ushtritë fashiste. Studimi shpjegon se si regjimi fashist në Shqipëri krijoi një strukturë shtetërore totalitare në aspektin e kontrollit të informacionit dhe të operacioneve të policisë sekrete, ndërsa në kontrollin më të gjerë të shoqërisë, ai mund të konsiderohet autoritar. Për herë të parë në historiografinë shqiptare, autori propozon një ndarje ciklike të fazave nëpër të cilat kaloi pushtimi fashist italian i Shqipërisë. Një pjesë e rëndësishme e studimit i kushtohet analizës së rolit të Shqipërisë brenda Komunitetit Perandorak Romak, skemës perandorake të hapësirës së nënshtruar të jetesës, shkallës së autonomisë së dhënë autoriteteve shqiptare të qeverisë kukull brenda perandorisë, si dhe statusit të Mbretërisë së Shqipërisë në raport me kornizën më të gjerë perandorake, veçanërisht në krahasim me Mbretërinë e Italisë dhe Etiopinë. Autori argumenton se zgjerimi i Perandorisë Fashiste Romake në Shqipëri ishte më shumë sesa një realitet institucional, politik, ekonomik apo kulturor; ai ishte një imagjinatë historike – një mit që nuk mundi t’u mbijetonte përmbysjeve të shpejta të Luftës së Dytë Botërore. Kjo përpjekje për të imponuar një regjim artificial në Shqipëri, si dhe përfshirja e gjerë e segmenteve të klasës së mesme dhe të lartë të vendit në këtë ndërmarrje imagjinare, çoi në një krizë lidershipi në këtë shtet të vogël ballkanik. Kjo krizë rezultoi katastrofike për një shtet që vetëm disa dekada më parë kishte dalë në skenën ndërkombëtare si një entitet i pavarur.
Italia fashiste, pushtimi i Shqipërisë, post-kapitullimi, Perandoria Fashiste Romake, bashkimi personal i kurorave, kolonializmi italian.
QËNDRIMI I SHTETIT SHQIPTAR NDAJ SHQIPTARËVE TË KOSOVËS DHE VISEVE TË TJERA ETNIKE SHQIPTARE NË JUGOSLLAVI TË ARDHUR NË SHQIPËRI GJATË VITEVE 1928-1929
Në këtë artikull trajtohet qëndrimi i mbajtur nga shteti shqiptar ndaj shqiptarëve të shpërngulur nga viset e tyre etnike në Jugosllavi, të cilët u vendosën në Shqipëri gjatë viteve 1928-1929. Punimi nis me fillesat e ardhjes së shqiptarëve të viseve etnike shqiptare në shtetin amë, problemet e vështirësitë e ndeshura, si dhe mënyrën e trajtimit të tyre nga autoritetet e shtetit shqiptar. Artikulli sjell të dhëna të hollësishme për periudhën e marrë në shqyrtim, mbi procedurën e ndjekur nga Zyra Sekrete e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe prefekturat, në lidhje me shqiptarët e arratisur nga Jugosllavia që hynin brenda kufirit të shtetit shqiptar deri në vendin e instalimit përfundimtar të tyre. Po ashtu, në këtë artikull pasqyrohet qëndrimi i mbajtur nga ana e drejtuesve të prefekturave ndaj shqiptarëve që hynin në territorin e Shqipërisë përmes kufirit me Jugosllavinë, si dhe jepen të dhëna mbi vendet e Shqipërisë, në të cilat, shqiptarët e shpërngulur nga Kosova dhe viset e tjera etnike, kërkonin të vendoseshin për të rinisur jetesën e tyre.
Emigrantë shqiptarë, Shqipëri, Kosovë, Jugosllavi, Zyra Sekrete e Ministrisë së Punëve të Brendshme, prefektura e Kosovës, Drejtoria e Emigracionit.
FRONI I MUNGUAR: PËRPJEKJET E WILHEM VON WIED-IT PËR LEGJITIMITET NË SHQIPËRI GJATË LUFTËS SË PARË BOTËRORE
Artikulli ka në fokus përpjekjet e Princit Wilhelm von Wied për të riafirmuar legjitimitetin e tij mbi fronin shqiptar gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore, në kontekstin e një boshllëku të theksuar politik, si në terren ashtu edhe në arkitekturën ndërkombëtare. Pas largimit nga Shqipëria, Wied-i kërkoi rikthimin si sovran legjitim, ndërkohë që elitat shqiptare mbetën të ndara midis mbështetësve të tij dhe atyre që promovonin alternativa të ndryshme politike. Roli i Fuqive të Mëdha, veçanërisht i Austro-Hungarisë, rezultoi vendimtar në përcaktimin e fatit të tij dhe të mbështetjes që do t’i ofrohej nga elitat politike shqiptare. Në përpjekjet për rikthim, Wied-i ndoqi një strategji të shumanshme, duke u përqendruar fillimisht në mjete ushtarake dhe në vijim edhe në ato diplomatike e propagandistike. Megjithatë, Fuqitë e Boshtit nuk e panë rikthimin si një opsion realist. E fokusuar në kontrollin e drejtpërdrejtë të Shqipërisë, Austro-Hungaria e izoloi politikisht Wilhelm von Wied-in, kufizoi komunikimin me mbështetësit në Shqipëri dhe ndaloi këta të fundit të propagandonin në favor të tij. Në dallim Gjermania, nuk e pati Shqipërinë si prioritet strategjik dhe nuk ndërmori hapa konkretë për mbështetjen e Princit, duke i qëndruar besnike linjës së Vjenës. Artikulli arrin në përfundimin se mungesa e një autoriteti të konsoliduar në Shqipëri dhe ndryshimi i prioriteteve të Fuqive të Mëdha, shoqëruar me mungesën e mbështetjes ndërkombëtare, shpjegojnë dështimin e Princ Wied-it për të transformuar legjitimitetin formal në autoritet të ushtruar në praktikë.
Wilhelm von Wied, Lufta e Parë Botërore, Shqipëri, Austro-Hungari, legjitimitet, promemorie, rrjete mbështetëse.
FIZIONOMIA E NJË QYTETI: HAPËSIRA URBANE DHE LAGJET E ELBASANIT GJATË SHEK. XVI-XVII*
Në këtë artikull synojmë të paraqesim panoramën zhvillimore që pësoi qyteti i Elbasanit gjatë shek. XVI-XVII, duke u ndalur në dy parametra kryesorë: atë demografik dhe infrastrukturor me qëllim që në këtë mënyrë të realizojmë një përfytyrim urbanistik të njërit prej qyteteve më të mëdha shqiptare të periudhës osmane. Më konkretisht, shkrimi konsiston në trajtimin e faktorëve që ndikuan në rritjen ekonomike, demografike, kulturore e politike të kësaj qendre të rëndësishme demografike, duke u përqendruar veçanërisht te zgjerimi urbanistik që ajo pësoi prej rithemelimit të kalasë, daljes së lagjeve përtej mureve rrethuese dhe elementeve të tjera që ndikuan në formësimin e peizazhit urbanistik për një periudhë thuajse dyshekullore.
Elbasan, periudha osmane, arkitekturë, hapësirë urbane, lagje.
RRETH MURTAJËS DHE RASTEVE TË SAJ NË TROJET ILIRO-ARBËRORE E PËRRETH, NGA ANTIKITETI DERI NË MESJETËN E MESME
Sëmundja e murtajës ishte një armik i padukshëm dhe godiste herë pas here, duke shuar nga faqja e dheut popullsitë e fshatrave dhe të qyteteve, dhe shpeshherë pakësonte në mënyrë drastike edhe popullsinë e një vendi të tërë. Artikulli i mëposhtëm trajton murtajën, një nga problemet më të mëdha për Ballkanin dhe trojet tona, por edhe për popujt e tjerë të Europës. Për murtajën në trojet shqiptare kanë shkruar disa autorë të huaj dhe shqiptarë, si B. Hrabak, K. Kërçiku, P. Xhufi, A. Muhaj etj., por ata janë përqendruar kryesisht në shek. XV dhe në periudhën osmane. Risia e këtij artikulli qëndron pikërisht në faktin se jemi përpjekur të japim të dhëna edhe për periudhën e Antikitetit, Mesjetës së Hershme dhe Mesjetës së Mesme. Për këtë jemi bazuar në literaturë historiografike shkencore dhe në disa dokumente, të cilat, në fakt, janë shumë të pakta për periudhat në fjalë. Ne do të përqendrohemi në disa raste të murtajës në territoret iliro-shqiptare, por edhe në ato të fqinjëve, duke filluar nga Antikiteti e duke përfunduar në shek. XI. Artikulli është ndarë në dy pjesë. Në pjesën e parë, na u duk e nevojshme të paraqesim një anamnezë të përgjithshme të sëmundjes, duke i shoqëruar këto të dhëna edhe me shembuj historikë, ndërsa pjesa e dytë do të trajtojë ngjarjet historike në lidhje me goditjet e kësaj sëmundjeje. Ky artikull është hulumtimi ynë i parë për historinë e murtajës në trojet shqiptare dhe do të pasohet edhe nga punime të tjera në të ardhmen.
Murtajë, Perandoria Romake, Murtaja e Justinianit, Perandoria Bizantine, Iliri, Arbëri, Durrës, Vlorë, Butrint.
In memoriam: Prof. dr. Liman Rushiti (1942-2024)
Më 29 shtator 2024, në moshën 82-vjeçare ndërroi jetë prof. dr. Liman Rushiti. Liman Rushiti lindi më 25 qershor 1942 në fshatin Sazli të komunës së Ferizajt. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa të mesmen në shkollën ekonomike “Faik Konica”, në Ferizaj. Studimet i vazhdoi në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës, Dega e Historisë, të cilat i mbaroi më 18 shtator 1968. Në vitin 1975 mbrojti tezën e magjistraturës në Universitetin e Prishtinës me titull “Rregullimi administrativ dhe territorial i Kosovës 1918-1941”. Në po të njëjtin Universitet mbrojti më 25 janar 1980 tezën e doktoratës me titull “Lëvizja Kaçake në Kosovë 1918-1928”. Profesor doktor, Liman Rushiti, në vitin 1981 mori titullin e lartë shkencor, “Profesor Inordinar” dhe në vitin 1987 mori titullin “Profesor Ordinar”.
Hysen Kordha (6 shkurt 1941 – 3 korrik 2024)
Më datë 3 korrik 2024 u nda nga jeta në moshën 83-vjeçare, prof. dr. Hysen Kordha. Ai lindi më 6 shkurt 1941 në Stanicë të Beratit. Aty kreu shkollën fillore. Arsimimin e vijoi më pas në qytetin e Beratit, ku edhe përfundoi arsimin e mesëm pedagogjik. Pas diplomimit u emërua mësues në vendlindje, kurse në vitin pasues u vendos në postin e drejtorit të shkollës 7-vjeçare të Kutallisë. Për disa vjet punoi në seksionin e arsimit në Berat. Në moshën 26-vjeçare, në vitin 1966 u regjistrua për të kryer studimet e larta në Universitetin e Tiranës në Fakultetin Histori-Filologji, dega Histori-Gjeografi, të cilin e përfundoi në vitin 1971. Në nëntorin e atij viti u angazhua në një grup pune që do të hartonte historikun e qarkut të Beratit. Në vijim, pas kësaj pune u vendos në Tiranë dhe u bë pjesë e Institutit të Historisë të Akademisë së Shkencave (krijuar në vitin 1972).
Literatura e udhëpërshkrimeve në histori-shkrimin e hapësirave kufitare: Një analizë e burimeve perëndimore dhe lindore për Elbasanin e shek. XVI-XVII
Ndonëse në burimet historike përmendet si një qendër banimi e hershme, në të vërtetë Elbasani që njohim sot me fizionominë e vet, e ka zanafillën gjatë periudhës së vendosjes së sundimit osman në hapësirën shqiptare. Kështu, qyteti i rindërtuar prej Mehmedit II në verën e vitit 1466 thuajse për pesë shekuj do të bëhej njëra prej qendrave më të rëndësishme administrative, demografike e ekonomike të Shqipërisë për një periudhë pesëshekullore. Si një zonë e përshkruar që në kohët e hershme prej ushtrive, pelegrinëve, tregtarëve e udhëtarëve që frekuentonin rrugën e famshme Via Egnatia, Elbasani e ruajti këtë pozitë strategjike edhe gjatë periudhës osmane, duke u kthyer në një qendër urbane të klerikëve, tregtarëve, udhëtarëve e spiunëve të brendshëm e të huaj. Pikërisht kjo ka bërë që të formohet një literaturë e gjerë për Elbasanin. Në këtë artikull do të paraqesim një panoramë të qytetit të Elbasanit gjatë shek. XVI-XVII, e cila ishte një qendër e rëndësishme administrative e Shqipërisë por që njëkohësisht pozicionohej në një gjeografi kufitare duke qenë larg nga qendra, me përqendrim te burimet dytësore sikurse janë librat e udhëtimeve. Analiza do të fokusohet te burimet perëndimore që japin informacion mbi qendrën në fjalë, por edhe ato lindore duke u ndalur tek të dhënat që jep udhëtari i mirënjohur osman i shek. XVII, Evlija Çelebiu.
Periudha osmane, hapësira kufitare, Elbasani, udhëpërshkrime, Evlija Çelebiu.
“Goditja” në letërsi, arte dhe kulturë në vitin 1973
Aksioni politik i PPSH-së dhe i Enver Hoxhës në fillim të viteve ’70, që kulmoi me Plenumin IV të KQ të PPSH-së në qershor 1973, u identifikua si luftë kundër shfaqjeve të liberalizmit dhe “ndikimeve të huaja” në letërsi, arte dhe kulturë. Në fakt, ky plenum ishte “hapje rruge” për trysninë dhe raprezaljen që do të pasonte ndaj artistëve, shkrimtarëve, krijuesve, të cilët u kritikuan, u demaskuan, u poshtëruan publikisht, disa prej tyre edhe u internuan dhe u burgosën. Aksioni që u ndërmor ishte një ogur i zi i politikës shtypëse, frikësuese, përçarëse që u ndoq ndaj krijuesve; një frenim i prirjeve liberale dhe risive në fushën e kulturës dhe të arteve, duke ndaluar çdo mendim, veprim e prirje, të cilat sillnin në arenën e ideve dhe sjelljeve të shoqërisë dëshirën për ndryshim. Për këtë arsye zanafillat e një mendësie, pëlqimi dhe qëndrimi më tolerant ndaj kulturës dhe artit bashkëkohor, tok me frymën e “gëzimit të jetës”, shijet, afeksionet ndaj Perëndimit, u goditën fort dhe u konsideruan një rrezik ndaj pushtetit të PPSH-së.
Letërsi, arte, diktaturë, censurë, liberalizëm.
Një vështrim në terma politiko-ekonomikë ndërmjet Shqipërisë dhe Jugosllavisë në periudhën 1945-1949 (Pjesa e tretë, prill-shtator 1948)
Pjesa e tretё e artikullit studimor mbi çёshtjet ekonomiko-politike ndёrmjet Shqipёrisё dhe Jugosllavisё, pёrqendrohet mё sё shumti tek elementёt e krizёs nё marrёdhёniet ndёrmjet dy vendeve. Pёr shumё kohё ёshtё folur e shkruar se shkaku i vёrtetё i acarimit shqiptaro-jugosllav ёshtё ai ideologjik, por mendoj se ishte thellёsisht ekonomik pas acarimit sovjeto-jugosllav pёr të njёjtat arsye. Rrёnjёt e kёsaj krize filluan me acarimin Tito-Stalin qё nё fund të vitit 1947, duke u thelluar gjithnjё e mё shumё nё tre muajt e parё tё vitit 1948. Presidenti i Jugosllavisё, Tito, nuk dёshironte mё qё Bashkimi Sovjetik tё kishte njё pozitё tё privilegjuar ekonomike dhe rrjedhimisht politike nё vendin e tij duke rritur nё kulm pёrplasjet ndёrmjet dy vendeve. Duke qenё se lideri sovjetik Stalin nuk dёshironte tё shihej nё sytё e botёs si njё kapitalist i fshehtё dhe pёr tё ruajtur staturёn e tij prej marksist-leninisti puritan, e akuzoi hapur nё emёr tё Informbyrosё Titon dhe Partinë Komuniste Jugosllave (PKJ) si thelbёsisht antimarksiste dhe antisocialiste duke i etiketuar si tradhtarё. Duke marrё shkas nga fjalёt e rёnda tё Stalinit ndaj Titos dhe Jugosllavisё dhe duke qenё i ndёrgjegjshёm pёr situatёn e rёndё tё varёsisё ekonomike qё kishte Shqipёria ndaj Jugosllavisё, edhe Enver Hoxha nuk hezitoi për asnjë moment qё tё rreshtohej pa asnjё mёdyshje nё krah tё Bashkimit Sovjetik, duke iu bashkuar "korit" tё vendeve komuniste qё e etiketuan si tradhtare PKJ-nё. Edhe kjo pjesё e studimit ёshtё mbёshtetur nё dokumente të shumta arkivore, ku jo pak prej tyre prezantohen pёr herё tё parё, si dhe nё literaturёn bashkёkohore ndёrkombёtare. Metodologjia e pёrdorur nё kёtё artikull ёshtё analitike-krahasuese pёr tё hedhur dritё nё njёrёn prej periudhave mё thelbёsore tё fillimit të konsolidimit të regjimit komunist nё Shqipёri.
Shqipёri, Jugosllavi, Stalin, acarim, ekonomi, borxhe.
Dëshmi zyrtare britanike mbi tragjedinë e popullsisë shqiptare në Epirin e Jugut në vitet 1944-1945
Artikulli synon të trajtojë ngjarjet e fundit të Luftës së Dytë Botërore në Çamëri (Kaonia e Jugut dhe Thesprotia), veçanërisht pas tërheqjes së ushtrisë gjermane nga Epiri i Jugut, krahinë e cila iu dha Greqisë sipas kufijve të vitit 1913 dhe 1921. Në periudhën 1941-1944, kjo zonë përjetoi paqëndrueshmëri politike dhe ushtarake të shkaktuar nga Lufta Italo-Greke dhe kontrollet e ndryshueshme ushtarake të diktuara nga faktorë madhorë vendimmarrës, në Romë, Berlin dhe Athinë. Autori, duke përdorur burime arkivore britanike, paraqet për herë të parë ngjarjet në Çamëri nga mesi i vitit 1944 deri në verën e 1945-s. Kjo është historia e një spastrimi etnik dhe fetar, i cili filloi në vitin 1913, u përkeqësua në vitet 1914-1915, përjetoi një valë të tretë pas Luftës së Parë Botërore dhe arriti kulmin gjatë muajve të fundit të Luftës së Dytë Botërore. Autori pohon se vrasjet, përndjekjet dhe shpërnguljet u nxitën nga lufta civile në Greqi, indiferenca britanike ndaj asaj që po ndodhte në Çamëri, frika e Enver Hoxhës për pushtetin e tij dhe sjellja e paparashikueshme e forcave greke. Në këtë periudhë, kufiri jugor i Shqipërisë u bë një linjë ndarjeje mes interesave perëndimorë dhe lindorë, duke ndarë popullin shqiptar dhe duke përkeqësuar situatën e respektimit të të drejtave të njeriut në të dyja anët e kufirit. Popullsia shqiptare myslimane u shpërngul nga Greqia Veriore, ndërsa ajo e krishterë përjetoi një denacionalizim të heshtur, duke humbur traditat e tyre të vjetra nacionale në Epir, në peshën e një greqizimi të hapur dhe të ashpër.
Shqipëria e Jugut, Epir, Çamëri, Thesproti, Lufta e Dytë Botërore, Lufta e Ftohtë, Foreign Office, British Military Mission in Albania.
Pushtimi i Shqipërisë nga Italia dhe reflektimi te shqiptarët në Kosovë (1939-1941)
Artikulli synon të japë një vështrim të përgjithshëm rreth pushtimit të Shqipërisë nga Italia në vitin 1939 dhe ndikimit të këtij pushtimi te shqiptarët në Kosovë. Pas pushtimit, Italia ndërmori masa strategjike për realizimin e objektivave të saj politikë dhe ushtarakë. Studimi thekson rëndësinë e Marrëveshjes së Mynihut të vitit 1938, e cila riktheu shpresat për ribashkimin e Kosovës dhe të Çamërisë, duke forcuar aspiratat shqiptare për të korrigjuar padrejtësitë historike të vendosura ndaj tyre në Konferencën e Ambasadorëve në Londër gjatë viteve 1912-1913. Pushtimi italian intensifikoi reagimet e liderëve shqiptarë në Jugosllavi kundër shpërnguljes dhe rriti shpresën për bashkim me Shqipërinë. Për shqiptarët e Kosovës, pushtimi italian ishte "drita në fund të tunelit". Propaganda italiane mbështeti idenë e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë. Gjendja e krijuar nga pushtimi italian nxiti shpresat për realizimin e aspiratave kombëtare, duke intensifikuar reagimet kundër politikave jugosllave të spastrimit etnik. Bashkimi kombëtar dhe përballja me politikat e Beogradit u bënë çështje kryesore për shqiptarët në Kosovë.
Pushtimi italian, Shqipëri, Kosovë, përbërja etnike, Lufta e Dytë Botërore, rrethanat ndërkombëtare, aspirata shqiptare, politika serbe, bashkim kombëtar.
Tregtia ndërmjet Durrësit dhe Venecies në vitet 1707-1714
Në këtë artikull trajtohen marrëdhëniet tregtare me Venecien nëpërmjet portit të Durrësit në vitet 1707-1714 që arrijnë deri në prag të luftës së Moresë (1714-1718), periudhë në të cilën tregtia u ndërpre për t’u rihapur në vitin 1719 pas paqes së arritur me Traktatin e Pasarovicit (Pozharevacit). Pati një sërë faktorësh që ndikuan negativisht mbi tregtinë në këtë periudhë, si: konkurrenca me konsullatat franceze dhe holandeze, e cila u reflektua edhe në konkurrencën ndërmjet anijeve, kalimi i mallrave drejt destinacioneve të tjera, si Ankona dhe Raguza, largimi i tregtarëve, lajmi për nisjen e luftës së Moresë në vitin 1709, ligji i ndalimit të tregtisë së drithërave për venecianët dhe anijet ulqinake e perashtine në vitet 1709 dhe 1714, sasia e paktë e mallrave, reduktimi i ngarkesave të anijeve, zhvillimi i lundrimit vendës ulqinak dhe durrsak. Për ta gjallëruar tregtinë, Venecia ndërmori dy reforma doganore për portet shqiptare në vitet 1705 dhe 1710. Në vitet në vijim, konsullit venecian iu desh t’i bënte ballë shmangies së mallrave me destinacion Venecien, numrit në rritje të anijeve të huaja si edhe uljes së çmimeve të mallrave të importit dhe taksave doganore nga ana e vendeve të tjera.
Tregtia, Durrësi, Venecia, 1707-17014, konsullata veneciane e Durrësit.
Armatimi dhe kapacitetet ushtarake në zotërimet e Balshajve gjatë shek. XIV-XV
Bazuar kryesisht në burime të shkruara, në këtë punim kemi trajtuar armët dhe potencialin ushtarak brenda Principatës së Balshajve. Qëllimi i studimit është trajtimi i armëve të përdorura, prodhimi, rrethanat historike dhe mënyra e sigurimit, prejardhja, lloji i armëve sulmuese dhe mbrojtëse, të përdorura nga Balshajt dhe ushtritë e tjera të zonës. Vlerësuar në bazë të burimeve të kohës dhe krahasuar me fondin e armëve që përdoreshin në vendet e rajonit dhe ato të Europës mesjetare, Balshajt nuk qëndronin prapa. Ata kishin në përdorim të gjitha llojet e armatimit që përdornin edhe vendet e përmendura, duke ndjekur teknikën dhe teknologjinë e kohës. Ndër armët e ftohta më të rëndësishme të sulmit gjatë Mesjetës ishin shpatat, thikat, harqet, shigjetat, shtizat, balestrat etj., si edhe armët e zjarrit artileria (bombardat/topat) dhe një lloj i pushkëve të dorës me fitil për këmbësori. Ndër armët më të rëndësishme të përdorura për mbrojtje gjatë Mesjetës ishin: armatura, mburoja dhe helmeta. Këto armë u siguruan përmes rrugëve të ndryshme: prodhimit në punëtoritë vendëse, përmes blerjes, huazimit dhe plaçkitjeve. Nga vendet që furnizuan me armatim Balshajt dallohet Republika e Raguzës, e cila përveç interesave ekonomikë nuk kishte konteste territoriale me arbërorët dhe Balshajt. Në kuadër të zhvillimit dhe zgjerimit të zotërimeve, Balshajt krijuan dhe forcuan edhe flotën e armatosur detare, për të cilën kohë pas kohe patën konflikte edhe me Venedikun, i cili tentonte të luante rolin e mbikëqyrësit të Adriatikut.
Armët mesjetare, Principata e Balshajve, shqiptarët, Arbëri, Zeta, Arkivi Shtetëror i Dubrovnikut.
Kërcënimi turk dhe dorëzimi i Shkodrës te venedikasit në vitin 1396 nga Gjergj II Strazimir Balsha
Në këtë artikull përpiqemi që të hedhim dritë në mënyrë të detajuar në një periudhë historike të Shkodrës në fund të shek. XIV, që fillon me kërcënimet turke e vazhdon deri në dorëzimin e qytetit me rrethina në duart e venedikasve nga Gjergj II Strazimir Balsha. Si rrjedhim, do të mundohemi të ndriçojmë një periudhë të vështirë të historisë së Shkodrës mesjetare, siç janë 15 vitet e fundit të shek. XIV. Ne do të përqendrohemi në dy momente të kësaj historie: fillimisht me pushtimin e Shkodrës nga osmanët në vitet 1393-1395 si dhe kalimin e saj në sundimin venedikas në vitin 1396. Për t’i paraqitur këto ngjarje do të mbështetemi kryesisht në dokumente të Arkivit të Venedikut dhe të Raguzës, në disa dokumente osmane, si dhe në punime të autorëve të ndryshëm.
Shkodra, Drishti, Durrësi, Savra, Balsha II, Gjergj II Strazimir Balsha, Shahini, turqit, Radiq Cërnojeviq, Topiajt, Karl Topia, Kojë Zaharia, Dhimitër Jonima
Dokumente të Pikolominit për fushatën ushtarake habsburgase në Kosovë (1689)
Formacionet shtetërore serbe në Kosovë më 1998-1999
Artikulli trajton forcat serbe të përfshira në luftën e Kosovës gjatë viteve 1998-1999. Qeveria e Serbisë gjatë viteve në fjalë angazhoi një numër të madh të forcave të armatosura serbo-jugosllave që paraqisnin një kombinim kompleks të Ministrisë së Punëve të Brendshme (MPB), përfshirë këtu forcat e rregullta dhe ato speciale të Ushtrisë Jugosllave (UJ) dhe njësive të saj, forcave apo njësive të ndryshme paramilitare, milicive lokale dhe grupe mercenarësh që u sollën nga jashtë, të gjitha këto nën ombrellën, kontrollin apo urdhrat e qeverisë në Beograd. Qëllimi i këtij punimi është të trajtojë hierarkinë dhe veprimet e tyre të përbashkëta në luftën kundër Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), krimet kundër popullsisë civile dhe spastrimin etnik të Kosovës. Në historiografinë shqiptare deri më tani nuk kemi shkrime për formacione të tilla që kanë vepruar në Kosovë, dhe kjo është përpjekja e parë me synim që të thellohet më tej aspekti studimor në këtë drejtim. Andaj, vlerësojmë që do të jetë pjesë kontribuuese në historiografinë shqiptare e më gjerë.
Ministria e Punëve të Brendshme, Sektori i Sigurimit Shtetëror, Ushtria e Jugosllavisë, Komanda e Përbashkët.
Emancipimi i gruas: Ligjërimi mbi rolin e gruas në vitet 1960-1970 në faqet e revistës “Shqiptarja e re”
Ky punim është një përpjekje për të identifikuar faza të ndryshme të ligjërimit të konceptit të emancipimit të gruas gjatë komunizmit në Shqipëri mes viteve 1950-1970. Emancipimi i gruas shihet si një prej politikave më të rëndësishme të aplikuara me themelimin e regjimit, e po kështu ndër ato më afatgjatat në ndërhyrje. Gratë u bënë subjekt ndërhyrjeje e transformimi të drejtuar nga Partia, e cila përcaktonte identitetin e mënyrën se si ky i fundit duhej të shfaqej në hapësirën e re të Shqipërisë socialiste. Shqetësimi apo ndërtimi i politikave publike mbi emancipimin e gruas ishte pjesë sa e arsenalit ideologjik, aq edhe e modeleve tashmë të manifestuara si ai i Bashkimit Sovjetik. Kështu regjimi jo vetëm që u mundua të vepronte e të transformonte gruan nisur nga parimet ideologjike të marksizmit por, mbi të gjitha, u mundua të aplikonte një model të provuar e të dëshirueshëm imitimi, atë sovjetik duke u përpjekur më pas, sidomos pas vitit 1961 të ofronte një version shqiptar të modelit të emancipimit të gruas.
Grua, emancipim, socializëm, punë, sakrificë.
Roli i SHBA-së në rinjohjen e shtetit shqiptar pas Luftës së Parë Botërore
Artikulli trajton historinë e qëndrimit të diplomacisë së SHBA-së, në periudhën e fundit të Luftës së Parë Botërore dhe në katër vjetët që pasuan Shqipërinë, çështjen kombëtare shqiptare, statusin shtetëror, kufijtë dhe çështjet që lidhen me shtetformimin e brendshëm, si kusht paraprak për të hyrë në marrëdhënie ndërshtetërore. Kjo periudhë kohore e viteve 1918 (dhjetor) – 1922 (korrik), që përkon me ripërcaktimin e statusit shtetëror, kufijve (9 nëntor 1921) dhe përmbylljes së njohjeve ndërkombëtare më 28 korrik 1922, përkufizohet si koha e pavarësisë dhe e shtetformimit të dytë të Shqipërisë në epokën moderne. Autori ndjek historinë e ndryshimit të qëndrimit amerikan ndaj të drejtave të popullit shqiptar nën veprimin e disa faktorëve, nivelin e implementimit të parimeve racionaliste dhe realiste të Diplomacisë së re të promovuar nga Presidenti Wilson në mjedisin ende intrigues të Konferencës së lartpërmendur, lobimin e faktorëve të jashtëm proshqiptarë, të mërgatës elitare shqiptare në SHBA dhe në Europë, ndërhyrjet e Selisë së Shenjtë në mbrojtje të të drejtave të popullit shqiptar etj. Ndalja e kursit të vjetër diplomatik, ndjekur nga Franca, Italia mbështetur indirekt nga indiferentizmi fillestar i Britanisë së Madhe, ndodhi falë qëndrimeve të prera dhe parimore të diplomacisë amerikane. Pikërisht këtë ndërhyrje, bazuar në dokumentacionin arkivor ka ndjekur autori. Pjesa e fundit e artikullit u kushtohet njohjes zyrtare dhe vendosjes së marrëdhënieve diplomatike mes Shqipërisë dhe SHBA-së.
Statusi shtetëror, Shqipëria subjekt i së drejtës ndërkombëtare, Shqipëria pas Luftës së Parë Botërore, Konferenca e Paqes e Parisit, Lidhja e Kombeve dhe Shqipëria, Diplomacia e re e Presidentit Wilson, njohja ndërkombëtare e shtetit shqiptar.
Lëvizjet konkurruese nacionaliste dhe përpjekjet për hapjen e shkollave shqipe në Maqedoni
Maqedonia e shek. XIX ishte një mozaik popujsh, ku shumicën e popullsisë e përbënin bullgaro-maqedonasit dhe shqiptarët, por kishte edhe pakica të tjera etnike: serbë, turq, grekë etj. Në periudhën e zhvillimit të nacionalizmave dhe të formimit të identiteteve kombëtare lindën lëvizje konkurruese nacionaliste, të cilat synonin të legjitimonin si të tyret territore sa më të gjera të Maqedonisë. Duke qenë se identitetet fetare ishin të konsoliduara prej kohësh, në skenë kishin dalë rivalitetet fetare midis ortodoksëve: Patrikanës së Stambollit si mbrojtëse e greqizmit, Ekzarkatit bullgar dhe kishës serbe. Identitetet dhe besnikëria e popullsisë ortodokse në Maqedoni ishin të papërcaktuara dhe maqedonasit vendës të besimit ortodoks mund të konsideroheshin grekë, nëse ndiqnin një kishë greke, por bullgarë ose serbë nëse flisnin një gjuhë sllave. Për kishat ortodokse nuk kishte rëndësi gjuha të cilën e flisnin besimtarët, por varësia kishtare. Nëse një sllav i Maqedonisë (që fliste gjuhë sllave) ishte i lidhur me Patrikanën, automatikisht trajtohej si grek. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me shqiptarët ortodoksë. Në lojë ishte dhe shteti osman, i cili kreu reforma të rëndësishme arsimore gjatë periudhës së Tanzimatit. Pavarësisht nga pozita e disfavorshme e shqiptarëve si etni pa shtet të vetin, ata hapën shkolla shqipe në territoret shqiptare në Maqedoni aty ku mundën dhe e kthyen Manastirin në qendër të lëvizjes kombëtare për shkollën shqipe.
Milet, Patrikanë, Ekzarkat, arsim fetar, arsim laik, shkollat greke, shkollat bullgare, shkollat serbe, arsimi në gjuhën shqipe.